Әзірбаев Кенен (1884 - 1976) - қазақтың әйгілі халық ақыны, әнші, композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Жазушылар одағының мен Композиторлар одағының мүшесі
Кенен Әзірбаев (1884–1976): халық өнерінің үзілмес арқауы
Кенен Әзірбаев — қазақтың әйгілі халық ақыны, әнші, композитор; Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Жазушылар одағы мен Композиторлар одағының мүшесі. Ол Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Мәтібұлақ ауылында (қазіргі Кенен Әзірбаев атындағы ауыл) дүниеге келді.
Негізгі ерекшелігі
Кенен Әзірбаев қазақ өнеріндегі сал-серілік және айтыскерлік дәстүрлердің көрнекті жалғастырушысы болып, бұл арнаны ХХ ғасырдың 70-жылдарына дейін үзбей жеткізді.
Өнерге келу жолы
Әкесі Әзірбай, анасы Ұлдар — әнші, домбырашы болған. Кенен жыр мен әнді әуелі ата-анасынан үйреніп, 11 жасынан домбыраға қосылып, өз жанынан өлең мен ән шығара бастайды.
Әндері
- «Бозторғай», «Көкшолақ», «Бұлбұл»
- «Он алтыншы жыл», «Қайран елім», «Аттан»
- «Базар-Назар» және басқа да туындылар
Дастандары
- «Әли батыр», «Қырғызбай»
- «Кенебай-Кербез», «Жалғыз қаз»
- «Бұрынғы өткен батырлар», «Жамбыл — жыр»
Айтыс пен ел ішіндегі өнер сайыстары
Кенен қазақ пен қырғыз арасындағы белгілі жиындарға қатысып, айтысқа түсіп, ән сайыстарына араласқан. Айтыс жанрына ерте араласып, Шалипа, Ләтипа, Кенеқожа, Әбдіғали, Бопипа, Есдәулет ақындармен сөз қағыстырған.
Ол айтыс өнерінің насихатшысы ғана емес, кейінгі ұрпаққа жеткізген тәлімгер-ұстаз деңгейіне көтерілді.
Замана тынысын жырлаған шығармашылық
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қызметі
Соғыс жылдарында мәдени-үгіт бригадасын құрып, ел аралап, халқымыздан шыққан батыр ұл-қыздардың ерлігін, елдің жеңіске деген сенімін жырлады. Сол кезеңде «Біз жеңеміз», «Сүйгенім-ай, күйгенім-ай», «Төрт батыр» секілді өлең-жырлар туды.
1950–1970 жылдар: бейбіт өмір, еңбек, өрлеу
Бұл жылдары ақын бейбіт өмірді, республиканың табыстарын, замандастарын бейнелейтін өлең, терме, толғау, дастандар жазды. Ол шамамен 150-дей ән шығарып, олардың өлеңін де өзі жазған.
Тақырып өзегі: ел өмірі
Композитор шығармашылығының негізгі арқауы — ел өмірі. Ол тарихи кезеңдер мен қоғамдағы маңызды оқиғаларға әрдайым құлақ түріп, өнері арқылы үн қосып отырды.
Кенен Қарағанды кеншілерінің, Балқаш мыс қорыту зауыты еңбеккерлерінің, Шымкент қорғасыншыларының, Каспий балықшыларының, Түрксіб теміржол құрылысшыларының арасында болып, алып құрылыстардың жетістігін шабытпен жырлаған.
Үлгі тұтқан тұлғалар
Оның әншілік-композиторлық қалыптасуына әнші-жыршылар мен күйші-домбырашылар ықпалы зор болды. Әсіресе, Жамбыл, Сарыбас, Балуан Шолақ, Шашубай секілді белгілі ақын-композиторлардың өнегесін сіңірді.
Зерттелуі, мұрасының сақталуы
Кенен Әзірбаевтің композиторлығы туралы Ахмет Жұбанов пен Борис Ерзакович зерттеу еңбектер жазды. Ақын халық ауыз әдебиеті үлгілерін жадына мол сақтаған: оның айтуынан жазып алынған фольклорлық мұралар Қазақстан Ғылым академиясының Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар орталығында сақтаулы.
Ол жыр алыбы Жамбылмен шамамен жарты ғасырға жуық бірге жүріп, жаңа дәуірді асқақтата жырлаған замана жырауы болды. Бұған екі жүзден астам өлең, арнау, толғаулары дәлел.
Жарияланымдар, аудармалар және экрандағы бейне
Кенен шығармалары бірнеше рет жинақ болып жарияланды. Ақын мұрасының бір бөлігін аудармашы Бақытжан Қанапиянов орыс тіліне тәржімалаған. Таңдамалы шығармаларының екі томдығы, сондай-ақ орыс тіліндегі «Шырқа, дауысым» және «Песни гор и степей» кітаптары жарық көрді. Ақын туралы деректі кино және телефильмдер де түсірілген.