Мұның дені - кезінде Алаш қайраткерлері айтып, көсемсөздерінде жетер жеріне жеткізе жазып кеткен мәселелер
Тіл тағдыры — ұлт тағдыры
Қазақ елінің азаттығын аңсап қана қоймай, ұлт тәуелсіздігі жолында күрес көрігін қыздырған Алаш ардақтыларының тіл тақырыбындағы көсемсөз мұрасын жүйелі жинау, егжей-тегжейлі зерттеу және нәтижесін ел игілігіне жарату — айрықша маңызды міндет. Ұлттық құндылықтардың ішінде ең өзектілерінің бірі саналатын тіл мәселесін оң шешудің қажеттілігі ешқашан әлсіреген емес.
ХХ ғасыр басында Алаш көсемсөзінің көшбасшысы Ахмет Байтұрсынұлы «түнерген бұлттарды» көргендей, қауіп-қатердің қайдан төнгенін дәл танып, ұлттық болмысты сақтаудың жолын іздеді. Қолдану аясы біртіндеп тарылған ана тілінің қамын ойлаған ол тынымсыз жазды, дабыл қақты, күрескерліктің жаңа соқпағын салды.
Ахмет Байтұрсынұлының өзекті ескертпесі
Төмендегі үзіндіде автор тілдің ұлтты сақтайтын ең қуатты тетік екенін, ал тіл тұтынудан шықса, ұлттың өзі де жоғалу қаупіне ұшырайтынын нақтылайды.
«Қазақ деген қашаннан өз алдына ұлт болып, Еділден Ертіске, Оралдан Ауғанға дейін тұтас тұрған халық еді. Арамызға әр түрлі жұрт кіріскенде солармен қатар, атымыз жоғалмай, қазақ ұлты болып тұра аламыз ба? … Өз тілімен сөйлескен, өз тілімен жазған жұрттың ұлттығы еш уақытта адамы құрымай жоғалмайды.
Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы — тіл. Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады… Егер біз қазақ деген ұлт болып тұруды тілесек, қарнымыз ашпас қамын ойлағанда тіліміздің де сақталу қамын қатар ойлау керек».
«…Оқыған жастарымыз қазақ тілінен жиренсе, қарттарымыз мың жасамаса, қазақ тілі жан сақтайтын орын жоқ. Сондықтан анықтап ашатын нәрсе мынау: қазақ тілін сақтау керек пе, әлде “русша болсын, басқаша болсын — бәрі тіл ғой” деп, қазақ тілі жоғалса жоғала берсін дейміз бе?»
Қауіптің сипаты
Мектеп пен медреседе өзге тілдің үстем болуы, жазба тілдің халықтан алыстауы, қазақша жазуға ұялу — тіл тұтынуын әлсірететін психологиялық әрі әлеуметтік факторлар.
Ұсынылған шешім
Өзге тілдерді меңгеруді жоққа шығармай, ең алдымен ана тілінен жиренбеуді, қазақша оқу-жазу дағдысын орнықтыруды талап ету.
Тәуелсіздік кезеңіндегі сабақтастық
Қазақ елі тәуелсіздігін жариялағаннан кейін қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе берілуі — тарихи тұрғыдан ең шешуші қадамдардың бірі. Бұл қадам «батпандап енген дерттен мысқылдап айығудың» бастауындай болды. Дегенмен, түйіні тарқамаған мәселелер де аз емес.
Осы тұста қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе беруде қайраткерлік танытқан Қазақстанның тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «қазақ пен қазақ қазақша сөйлессін» деген қағидасы Алаш арыстары ұстанымымен үндеседі. Оның тіл туралы ойлары қазақ тілінің терең көркемдік әлеуетін, тіл арқылы қалыптасатын ұлттық ойлау жүйесін айқындай түседі.
Мағыналық екпін
Қазақ тілінің «әдебиетшілдігі» — әсіре сөз емес; ол төл мәдениетпен етене байланысқан ұлттық сананың көрінісі. Сол себепті қазақ тіліндегі көркемдік бояу мен мағыналық тереңдікті көпшілік деңгейінде тану — тіл табиғатына тән ерекшелік.
Алаш мұрасы: нақты еңбек, жүйелі бағдарлама
Қазақ тілінің дамып-жетілуі үшін ізденген Алаш қалам қайраткерлері ең алдымен жазудың жүйесін, емленің бірізділігін қалыптастыруды көздеді. Бұл жолда ерекше тұлға — тұңғыш қазақ лингвист-ғалымы Ахмет Байтұрсынұлы. Ол алдына айқын мақсат қойып, кезең-кезеңімен нақты еңбек ұсынғаны байқалады.
1) Сауат ашу
Қазақ баласының сауатын ашуды бірінші орынға қойып, соның нәтижесінде «Оқу құралы» дүниеге келді.
2) Тілді талдау, грамматиканы жүйелеу
Ана тілінің грамматикалық құрылымын қазақша түсіндіруді мақсат етіп, «Тіл-құралды» жазды.
3) Тілді дұрыс жұмсау мәдениеті
Тілді орнымен қолдану, жазу мәдениеті туралы ойларын «Тіл жұмсар» еңбегінде ұсынды.
4) Оқыту әдістемесі
Оқытудың әдістемелік негізін жасау ниетімен «Баяншы» секілді еңбектерін берді.
Бұл еңбектердің әлденеше рет басылып шығуы — олардың зәрулігі мен құндылығын аңғартатын айқын белгі. Ең маңыздысы: Алаш көсемсөзінде көтерілген ой-толғамдар бүгінгі күні де практикалық тұрғыдан мәнін жоғалтқан жоқ.
Бүгінгі міндет: жаңа нәрсе ойлап табу емес, бағдарды нақтылау
Тәуелсіздік жылдарында қазақ тіліне қатысты сан алуан іс-шара атқарылып келеді, көп мәселе айтылды да, жазылды да. Алайда олардың басым бөлігі — тың жаңалық емес: бұл сауалдардың көбін кезінде Алаш қайраткерлері көтеріп, көсемсөзінде егжей-тегжейлі талдап кеткен.
Сондықтан тіл мәселесінде «үлкен жаңалық» ойлап табамыз деп уақыт жоғалтпай, Алаш зиялылары көрсеткен бағыт-бағдармен жүйелі жұмыс істесек, көптеген түйін әлдеқайда тез әрі әлдеқайда нәтижелі шешілер еді.
Қорытынды тезис
Тіл — әрі қару, әрі қалқан; ұлттың мәдени тұтастығын ғасырлар бойы ұйыстырған ең негізгі өзек. Сол өзекті сақтаудың сенімді жолы — тілді күнделікті тұтыну, сапалы білім мен жүйелі тіл саясатын қатар ұстау.
Қайрат Сақ
Алаштанушы ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, доцент