Кейінгінің барлығы алған үлгі - грек үлгісі

Театр — сымбатты өнердің ішіндегі ең ірі өнердің бірі. Ешбір өнер тілекпен ғана, құрғақ бұйрықпен тумайды. Қай елдің, қай түрдің өнерін алсақ та, ол сән-салтанатпен ырғалып-жырғалып бір күннің ішінде ғайыптан пайда болған жоқ. Бәрі де болымсыз кішкене ұрықтай болып, жайлы топыраққа көміліп, белгілі шартпен бапталып, күтім көрген кезде ғана бой көтеріп, өсіп-өнген.

Әрбір өнер өзінің туу-өсу жолында, анайы топырағы болған еліне міндетті. Ел тіршілігінің өткен күні сол өнердің бойына өсуге керек шарттың бәрін береді. Сол себепті елдің өз денесінен жаралған өнер әуелгі кезінде өз елінің әдет-салтын, ұғым-нанымын, мақсұт-тілегін өзгеден бөлек пішінде, өзіне ғана тән суретпен қабылдайды. Бұл заңдылықтан тысқары өсіп-өркендеген ел жоқ: қай өнерді алсақ та, әуелі халық өнері болып туады, содан кейін ғана сатылап өсіп, көптікіне айналып, ақырында адам баласының ортақ теңізіне барып құяды.

Қазақ театры туатын мезгіл

Бүгінгі күнде қазақ елі бір жаңа белеске жетті. «Қазақтың театры туатын мезгіл болды» деген пікірге келдік. «Өзімізден бірдеңе жасалса екен» деген тілек те ояна бастады. Ендеше жалпы сөзді екі арнаға бөліп қарау керек:

• Біріншісі — театрдың өнерлі елдер өмірінде қандай сатылардан өткенін, өсу-өрбу тарихының нені айтатынын байқау; сол тәжірибе бізге қандай сыбаға ұсынатынын таразылау.
• Екіншісі — қазақ топырағында театрға арналған қандай ұрық, қандай мүмкіндік барын тексеру.

Осылайша мәселені екі бөлімге бөлу орынды: біреуі — Европа театры тарихынан қысқаша мағлұмат беру; екіншісі — қазақ топырағында театр өнерінің мүмкіндігіне ой жүгірту.

Европа театрының бастауы: грек жұрты

Европа театрының тарихы өте көне заманнан басталады. Театр өнерін алғаш туғызған ел — грек жұрты. Грек театрының басы бұдан екі жарым мың жыл бұрын қаланған. Театр тарихына үңілгенде, бұл өнердің грек топырағында тууына қандай шарттар себеп болғанын, сол себептерден туған театрдың қаншалық ел театры болғанын танып-білу қажет.

Грек театры — көпшіліктің театры, халық театры. Өйткені ол жалпақ елдің әдет-салты мен ұғым-нанымынан, бәріне ортақ мүлік саналған діни ғұрыптан туды. Тарихта грек жұртындай ақындық қиялы бай, ақындық өнері мол ел кемде-кем. Гректің дінінің өзі де ақындық қиялдың туындысы тәрізді еді: көп құдайға табынған ел дүниенің сырын құдайлар бейнесі арқылы ұғып-білді.

Адам бойындағы түрлі қасиет пен құбылыстың әрқайсысына арналған жеке құдай бар деп сенді: ізгілік, сұлулық, өнер, қастық, жаманшылық — бәрінің өз иесі бар. Бұл құдайлар туралы ел ішінде қызықты да қайғылы хикаялар — мифтер айтылатын. Білім мен мәдениет өскен сайын мұндай нанымдардың біразы кейін ертегіге айналып көрінгенімен, гректің көп құдайлы дәуірі — өз заманында дін сезімі ең күшті, ең терең тұрған шағы болатын.

Дионис мейрамы және трагедияның тууы

Құдайлар туралы әңгімелерге байланысты әр құдайға арналған арнаулы күндерде ел мейрамдары өтетін. Дін әдеті грек жұртының ел әдеті, ел ғұрпы, тіпті заңындай болып кеткен. Сол құдайлардың ішінде қызық-сауық пен ішімдіктің құдайы — Дионис ерекше орын алады.

Дионис мейрамындағы текеге қатысты өлең грекше «текенің өлеңі» деп аталған: теке — tragus, өлең — ode. Кейін осы екі сөзден трагедия атауы шықты. Бүгін «қайғылы оқиға» дейтін пьесалардың Еуропа тіліндегі аты — трагедия; күлкілі пьесалар — комедия.

Мейрамда өлең екі түрде орындалатын: бірде әңгімені жалғыз өлеңші бастайды да, айналадағы көптің хоры қосылып әкетеді. Осы әдеттің өзінде-ақ драмаға тән белгі бар: диалог пен әрекетке қарай ұмтылыс байқалады. Уақыт өте өлеңші оқиғаны жандырақ көрсету үшін қимыл-қозғалыс қосып, үлкен маска киіп, құдайлардың кейпіне еніп ойнай бастайды.

Эсхил, Софокл, Эврипид: халық салтынан биік өнерге

Дионис мейрамындағы ойын-өлең Эсхил дәуіріне келгенде жаңа түрге ие болды: хор мен өлеңшіге қосымша тағы бір ойнаушы енгізілді. Сөйтіп драмадағы кейіпкерлер саны көбейіп, кейін Софокл мен Эврипид заманында бұл әдеттен әдебиеттің ең сұлу, ең зор түрінің бірі — трагедия туды.

Бұл пьесалар бұрынғыдай дін мейрамдары күнінде ойналды. Жыл сайын мейрамға жиналатын қалың ел бұрынғы «теке жайындағы өлеңнің» орнына енді үлкен қайғылы оқиғаларды, терең сырлы халдерді көріп, ұғып қайтатын. Жиынға келу — мұсылманның айт күні мешітке жиылғанындай: әрі салт парызы, әрі рухани қажет.

Осы тұрғыдан грек театры бір мезгілде екі қызмет атқарды: бір жағынан — өнердің есігін ашты, екінші жағынан — өз дәуірінің діни міндетін де өтеді. Сондықтан Аристотель театр туралы сөз еткенде: театр көрерменнің ең терең, ең асыл сезіміне әсер етсін; денесін мұздатып, жүрегін еліктірсін; көңілді ыстық сезімге, ұлы толқынға жеткізсін деген ой айтады.

Грек театрының сахнасы: бүгінгі белгілердің түбі

Эсхил мен Софокл дәуірінен кейін Дионис тойы кез келген жерде емес, арнаулы театрда көрсетіле бастады. Ол заманда театр өте үлкен еді: бір қаланың халқы сыятындай, төбесі ашық, ойын күндіз ойналатын. Үлкен кеңістікте дауыс жетуі, кейіпкердің алыстан көрінуі үшін артистер маска киіп қана қоймай, дауысын зорайтатын мұржа тәрізді құрал қолданған. Бойды биіктетіп көрсету үшін котурна дейтін биік етік киген.

Рим: театрдың әлсіреуі және циркке ауысуы

Гректерден кейін тарихта үлкен орын алған ел — Рим. Бірақ Рим халқының мінезі мен салты гректерден өзгеше болды: қиял мен сезімге аса бай емес, салқын ақылға, нақты іске бейім еді. Көзге көрінетін пайда мен ұтымды амалға жуық тұрды. Сондықтан Римде театр гректікіндей дәуірлеп, гүлденген жоқ: ел қалпында театрды тудыратын шарт әлсіз болды.

Римде трагедиядан гөрі күлкілі ойындар мен комедия көбірек тарады. Уақыт өте театрдың қадірі төмендеп, көбіне циркке айналды: тұтқын құлдардың жекпе-жегі, бұқамен, пілмен, жолбарыспен алысып қаза табуы — халыққа «қызық» саналды. Мұндай салт жалпы театр өнеріне игі үлгі болып қосылған жоқ.

Орта ғасыр: шіркеу драмасы (мистерия)

Театр өнерінің үшінші дәуірі — орта ғасыр театры. Бұл театр христиан дінінің шіркеулерінен туды. Ол заман — дін ықпалы өте күшті, ел тіршілігін түгел дін кісені мықтап тұсаған дәуір еді. Сондықтан театр да діннен өрбіді, дін жолында қызмет етті, елге жат саналмады.

Басында ойын ылғи шіркеудің ішінде өтетін: сахнаның бір жағы — ұжмақ, бір жағы — дозақ. Репетицияға адал келуге артистер інжілді кеудесіне ұрып ант бергені де айтылады. Мистерия өз заманында халыққа өте қымбат болды: жұрт қатты қадірлеп, жаппай қызықтады. Кейін ойын шіркеуден шығып, сырт жерде қойыла бастайды.

Қалың елдің қызығуы сонша — үлкен қалаларда ойын болардың алдында маңайдағы ауылдар жұмысын тоқтатып, қалаға ағылатын. Бірнеше күн бұрын жаршылар көше-көшені аралап, сыбызғы тартып, өлеңмен сауын айтатын. Ойын күні қала қақпалары жабылып, сауда-саттық тоқтап, тәртіп үшін күзет күшейтілетін. Ойын күндіз өтеді: халық күн шықпай келіп орын алады.

Орта ғасыр театры әр елдің жеке ұлт театры болмағанымен, христиан жұртына ортақ салт-санадан туғаны анық. Сол себепті көпшіліктің тіршілігімен, сезім-тілегімен байланысы берік болды. Бірақ уақыт өте қауымның ақыл-сезімі өсіп, театр әуелі шіркеу іргесінен шығып, кейін дін таңбасынан да біртіндеп арылып, өнер әрі сауық ретінде қабылдана бастады.

Діни сахнадан тұрмыстық театрға: фарс пен фастнахтшпиль

Орта ғасырдың аяқ кезінде театрда діни әңгімелердің орнына әр елдің өз әдет-салтын көрсететін жеңіл күлкі, мысқыл, мазаққа құрылған ойындар көбейді. Бұл — шіркеу театры мен дүниелік театрдың арасындағы өткел іспетті жаңа ағым еді. Францияда мұндай күлкі ойындар фарс деп, Германияда оған ұқсас түр фастнахтшпиль деп аталды.

Күлдіргі ойыншылар шіркеуден алыстай бастады, кей жерде қуғынға да ұшырады. Бірақ көпшілік өз өмірін, өз мінез-құлқын солардың ойынынан көрген соң айырылмай ұстады. Бұл ойындар көбіне жазулы пьесадан емес, халық арасына кең тараған күлдіргі әңгімелерге сүйеніп жасалды. Мәселен, немістің «Кәрзеңке» дейтін фастнахтшпилінде бір оқиға бір үйден бір үйге көшіп, қайталанып, ұрыс-керіс күлкіге айналып отырады — тұрмыстың өзінен алынған шағын көрініс.

Европа театрының екі арнасы

Европа театрының ұзын-ырға тарихына қарасақ, грек театрынан кейінгі дәуірлерде екі түрлі ағым айқын аңғарылады:

Осыдан кейінгі сатыда театр әр елдің өз театрына айналып, өз әдет-салты мен ұғым-сезімін өз бетімен қалыптайтын жолға түсе бастайды. Ал біз үшін маңыздысы — өнердің қай жерде де «ұрықтан» өсетіні, және ол ұрықтың көбіне елдің салты, сенімі, ортақ мейрамы мен тұрмыстық тіршілігі екенін ұмытпау.