ЖӘҢГІР ХАН ЖӘНЕ ҚАЗАН УНИВЕРСИТЕТІ
Жәңгір хан және Қазан университеті
«Қараңғылық халден шығатын кез жетті…» 1826 жылдың күзіне таман Бөкей ордасының ханы Жәңгір Мәскеуге барып, І Николай императордың тәж кию салтанатына қатысты. Жәңгір қасына ағасы Шөкі Нұралиевті, немере ағасы Қайыпқали Есімовті, сенімді адамдары Сүйінішқали сұлтан мен Қарауыл қожаны, сондай-ақ үш кеңесшісін ерітті. Қазақ хандарының ішінде тұңғыш рет зайыбы – Фатима ханшаны да бірге алып барды.
Ресей қоластында болса да, сырт мемлекет өкілі деңгейіндегі депутациямен келген Жәңгірді үкімет хаттамалық рәсіммен қабылдауға мәжбүр болды: оған Еуропа билеушілеріне лайық сый-құрметтің бір ұшығы көрсетілді.
Қазандағы аялдама: мақсат пен алғашқы әсер
Мәскеудің ресмилігі мен салтанатын түгесіп, еліне қайтқан Жәңгір 13 қазанда Қазан қаласына жетті. Императордың қазақ ханын мәртебелі мейман дәрежесінде қабылдағанын естіген Қазан жұрты Жәңгірді елеусіз өткізіп жібере алмады. Хан алыс жолдан аяқ суытпай жатып-ақ қаланың азаматтық губернаторы барон Розен арнайы келіп, сәтті сапарымен құттықтап, ежелгі Қазанға қош келдіңіз деп ілтипат білдірді.
Жәңгірдің жол бойы ойлаған өз мақсаты бар еді. Келесі күні ол Қазан университетінің табалдырығын аттады.
Университет ішіндегі сапар
Ректор Карл Фукс қазақ ханын өзі басқаратын білім ордасының аудиторияларымен таныстырды. Алдымен физика кабинетіне бастады. Дәліздегі есіктің реті солай болғанына ректордың қынжылғаны сезілді: «қырдан келген әміршіге» физика құралдары қызық болмас деп ойласа керек.
Ал хан кейбір құралдың қандай мақсатқа қолданылатынын білмесе де, өзін қараңғы етіп көрсетпеуге тырысты. Сұрақтарын сақтықпен қойып, сөзін өлшеп айтып, оқымыстылардың іштей мысқылына ілінбеуді ойлады.
Есесіне, минц-кабинетте Жәңгірдің жүзі жадырады: бедеріне қарап әр заманда соғылған араб және шығыс теңгелерін, олардың құнын, нақышын айтып тұрды. Көне күмістің сырын жақсы білетінін аңғартты.
Кітапханаға кіргенде өзін тіпті еркін сезінді. Араб, парсы, татар тіліндегі қолжазбаларды кезек ұстап қарап, алтын әріпті көне Құрандарды сипап көрді. Университет баспасынан шыққан кітаптардың мұқабасын мүдірмей оқыды.
«Шежіре-и түрк» және болашақ уәде
Фукс осы сәтті пайдаланып, Жәңгірге Хиуа ханы Әбілғазы жазған түрік шежіресін сыйға тартты. Жазылғанына бір жарым ғасыр өтсе де, бұл еңбек Ресейде тұңғыш рет дәл осы Қазан университетінде басылып шыққан еді. Ректор ұсынған сыйды қолына алған Жәңгір кітап атауын жанындағыларға естірте оқыды: «Шежіре-и түрк».
Ол кезде Жәңгір кейіннен бұл кітапхананы шығыс әдебиетінің құнды қазыналарымен толықтыруға ұмтылатынын, алған сыйының «салмағын» еселеп қайтаратынын болжап та үлгермеген еді.
Глобус жанындағы әңгіме
Университеттегілер хан алдына тарихи суреттерді жайды: қазақтардың сыртқы жаулармен шайқасы туралы деп түсіндірді. Кейіннен Фукс «Казанский вестник» бетінде жазғанындай, хан әскери шатырларға, туырлықты үйлерге, түйе өркешіне орнатылған зеңбіректерге зер салғанымен, әңгімені қайтадан кітапқа бұрды.
– Мұндағы кітап қанша?
– Жиырма мың том.
Кітапханамен дәліздес бөлмеде ол үлкен глобустың жанында тоқтады. Тілмаш әрі әріптес, тегі парсы Александр Қазымбек глобустың жай-жапсарын түсіндірді. Жәңгір «Жер Күнді айналады» дегенге бірден илана қоймады: дінбасы басқаша түсіндірген көрінеді. Дегенмен глобустың пайдасын аңғара түсті де, тосын сұрақ қойды:
– Мекке Қазанмен бір сызықтың бойында орналасқан дегеннің ақиқаты қаншалық?
Қоштасу сөзі: мектеп ашу арманы
Қоштасарда Жәңгір екі ұлы – Ескендір мен Зұлқарнайдың осы университеттен білім алғанын аңсайтынын айтты. Ол өз ойын толқып тұрып түйіндеді:
«Біздің қазаққа да бір нәрсеге ден қойып, оқып, қараңғылық халден шығатын кез жетті. Бұл істің бастамасын мен мектеп ашу арқылы жүзеге асырғым келеді».
Университет ғалымдары Жәңгірді осылайша күтпеген қырынан таныды. Қазақ ханы мен Қазан университеті ұстаздарының бұл таныстығы ұзақ уақытқа созылған сыйластыққа ұласты.
Құрмет, ықпалдастық және ғылыми орта
Фукстен кейін, 1827 жылдың 3 мамырында университетке отыз төрт жасар Лобачевский ректор болып тағайындалды. Жәңгірмен аса етене араласып кетпесе де, «бір көрген — біліс» дегендей, Лобачевскийдің 1844 жылы Жәңгірді университеттің құрметті мүшесі етуі көп жайды аңғартты. Математиканың майын ішкен ғалым көне мұраға құштар кітапханашы да еді: жүйелік, алфавиттік, жылжымалы каталогтарды енгізіп, ғылыми кітапхана құруға күш салды; көне кітаптар мен қолжазбаларды сатып алып, шығыс қорларын толықтырды.
Осындайда Хиуа, Бұқар, Самарқанға жолы түсетін Жәңгірдің көмегі Қазан университетіне аса қажет болатын.
Гумбольдтпен қатар тұрған құрмет
Жәңгірден кейін, 1829 жылдың мамырында мұнда неміс ғалымы, атағы жер жарған Гумбольдт келді. Алтай мен Каспийге саяхат жасап бара жатқан жаратылыстанушыға Мусин-Пушкин университеттің құрметті мүшесі дипломын тапсырды.
Гумбольдттің Фукстің үйінде болғанын Жәңгір де естіді. Өзі алдыратын орыс басылымдарынан оның кім екенін танып, әлемді зерттеген жиһангерді көргісі келді. Ақыры, төрт айдан кейін Еділ бойындағы Хошеут ұлысында Гумбольдтпен жүздесудің сәті түсті.
Жылдар өте Жәңгір де дәл сол деңгейдегі дипломмен марапатталды. Бұл іске Петербургте Мусин-Пушкин қолқа салған, құжатқа қол қойғандар — Лобачевский мен проректор Эрдман еді. Бір қарағанда, Гумбольдт пен Жәңгірге көрсетілген құрмет бірдей көрінеді. Бірақ университеттің зайырлы мектебі жоқ, әлі төл әліппесі толық қалыптаспаған елдің әміршісін сол дәрежеде ұлықтауы — Жәңгірдің білім-ғылымды ілгерілетуге қосқан жеке үлесін бағалау болатын.
Жәңгір мен Қазымбектің «Мұқтасары»
1826 жылдан бастап Жәңгірдің Қазан ғалымдарымен достық, пікірлестік байланысы үзілген жоқ. Әсіресе, ханның шығыстанушы Мирза Александр Қазымбекпен қарым-қатынасы «Мюхтесерюль-вигкает» («Китаб мухтасару-л-уикаяти фи масаил-һидаят») еңбегінің жарыққа шығуымен ерекшеленді.
Түрік-татар тілінің ординар профессоры, Санкт-Петербург ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, Лондондағы Азия қоғамының және Копенгагендегі солтүстік антикваршылар қоғамының мүшесі Қазымбектің редакторлығымен шыққан бұл еңбек Жәңгір есімін де алыс елдерге танытты.
Негізгі дерек
- Алғашқы толық басылым
- 1845 жыл, Қазан қаласы.
- Жанры
- Ханифи мәзһабы бойынша мұсылман құқықтануының қысқаша курсы («вигкает»).
- Жәңгірдің рөлі
- Ұсыныс иесі, қаржылай демеуші және мәтіндік түзетулерге атсалысқан сарапшы.
Қысқаша «вигкает» — ханифилер мектебі бойынша мұсылман заңтануының курсы — тұңғыш рет 1845 жылы Қазанда басылды. Бұған дейін «Мұқтасар» толық күйінде классикалық шығарма ретінде еш жерде жарық көрмеген еді. Жәңгірдің ұсынысы мен қаржылай демеушілігі Қазымбекті жауапты іске бел шеше кірістіруге себеп болды.
Бұл жұмыс тек басылымды қадағалау немесе түпнұсқаны тексерумен шектелмеді. Бұған дейінгі түсіндірмелерді саралау, көлемді «Хидаятты» және «Мұқтасардың» негізі саналатын «Уикаятты» терең зерттеу, нұсқаларды салыстыру — бәрі де мұсылман заңнамасын жетік білуді талап етті.
Титулдағы арнау және жария алғыс
Кітаптың титул бетінде: «Аса мәртебелі жоғары дәрежелі Жәңгір Бөкеевке, генерал-майор мырзаға және түрлі ордендер кавалері мен Императорлық Қазан университетінің құрметті мүшесіне Александр Қазымбек ілтипатпен арнайды» деген сөздер жазылды.
Жәңгір тапсырыс беруші ғана емес, сарапшы ретінде де атсалысты: қолжазба нұсқаларына бірқатар түзетулер енгізді, кітап ішіндегі түсініктерді толықтырды. Мәтінді пысықтауға өз ордасындағы оқымысты дінбасыларды жұмылдырды.
Ғалымның ризашылығы жеке хатпен ғана шектелмей, көпшілікке арналған алғыс ретінде кітаптың 6–7-беттерінде өрнектеле жарияланды. 4350 данамен тараған бұл еңбек арқылы «Жошының білімдар ұрпағы Жәңгір ханның» ғылымға жұмсаған қажыр-қайраты оқырманға айрықша таныстырылды.
Екеуара сұхбат: ілім тармақтары
«Мұқтасарды» қолға алар тұста екеуінің әңгімесі Жәңгірдің жадында қалды. Дін мен сенімнің қайнары саналатын шариғат ғылымын жүйелеп, халыққа түсінікті кітап ету туралы ханның ұсынысын Қазымбек қуана қабылдаған. Бірақ Жәңгірді сынамақ болып:
– Мұсылман ілімі бойынша ғылым дүниесі қанша тармаққа бөлінетінін білесіз бе?
– Әл-Арабиет, әш-Шариет, әл-Хикемиет деп бөлінетінін оқыған едім…
Қазымбек «Мұқтасардың» әш-Шариеттің бір саласы екенін, әш-Шариет құрамындағы «илмюль-усулил-фигкх» — заңтану негіздері екенін түсіндірді. Сосын әл-Хикемиетке логика, математика, география, астрономия, медицина, жаратылыстану және ақыл-ой пәлсапасы кіретінін атап, ханның білім өрісін де жоғары бағалады.
Нәтиже: ғылым мен беделдің екіжақты күшеюі
«Мұқтасардың» жарық көруі Қазымбектің атын мұсылман құқығын зерттеудің негізін қалаушы ретінде батыс ориенталистеріне танытты. Олар бұл еңбекті «исламды терең ұғынатын әрі мәлімет қоры аса ауқымды адам ғана орындай алады» деп бағалады. Осы бағаны бөлісер тұлға болса, ол — Жәңгір еді.
1844 жылдың желтоқсанында Қазымбек «Мұқтасардың» Бөкей ордасына тиесілі даналарын үш сандыққа салып, көпес Құрбан Арсаев арқылы жөнелтті. Кейін ғалым ханға тағы бір ұсыныс жасап, бірлесіп «Мұхамедияны» шығаруды ойластырды. Алайда, хан ол іске үлгермеді.
Фукс, Эрдман және баспахана жайы
Профессор Фукс Жәңгірмен байланысын үзген жоқ. Ол ханның Қазанда болған күндері туралы арнайы мақала жазып, «Казанский вестниктің» 1826 жылғы 18-нөмірінде жариялады. Ханның өнер-білімге ынтасын, ордада мектеп ашу арманы мен жеке зеректігін әсерлі баяндады. Қаланың игі-жақсылары ұйымдастырған қабылдаулар мен қонақасылар туралы жазбалары оқырманға оқиғаға өзі қатысқандай әсер қалдырды.
Жәңгір ризашылығын білдіріп, жауап хатында Фукстің жазуын жоғары бағалап, қоса сыйлық жіберді: құндызбен көмкерілген, күрең мақпалмен тысталған қазақ бөркі мен ақ киізден сырылған сұлтан қалпақ. Бұл кәделер кейіннен «Заволжский муравей» журналында «Қазақ ханының әдептілігі» атты этнографиялық этюдке арқау болды.
Жәңгірдің профессор Федор Иванович Эрдманмен ынтымағы да берік еді: алғашқы кездесуден бастап өмірінің соңына дейін екеуі сыйлас, бір-біріне қайырымдас болып өтті. Бірде ордадан тыс ұзақ сапардан оралған хан Эрдманнан хат күтіп жүріп, профессордың бұрын да жазғанын және Құран кітабын жібергенін біледі. Түрлі себеппен олар дер кезінде қолына тимеген екен.
Ханның назарын ерекше аудартқаны — Қазанда қайта ашылған баспахана жайы болды. Ол баспахананың табысты болуын тілеп, шығыс тілдерінің майталманы саналатын Қазан университеті профессорларының жетекшілігі бұл іске дем беретінін айтты. Сонымен бірге қарапайым халық пайдалы кітаптарды қиындықсыз оқуы үшін жазудағы жаңа үлгінің сақталуын қалағанын жеткізді. Жәңгір Қазан ғалымдарының Шығысқа қатысты еңбектеріне шын ниетпен көмектесуге дайын екенін де атап өтті.
Түйін
Қазан университетімен тұрақты хат алмасу, кітапхана мен баспа ісіне назар аудару Жәңгірдің шығыстану, жазу үлгілері және ғылыми айналым туралы пікір айта алатын деңгейге көтерілуіне жол ашты.
«Тарихи-Рашиди»: қолжазба жолы және Жәңгір мен Шоқан
1839 жылы Санкт-Петербургке барған сапарында Жәңгір кейіннен қазақ халқының тұңғыш тарихшысы деп мойындалған Мұхамед Хайдар Дулатидің парсы тілінде жазылған моғол хандарының жылнамасы — «Тарихи-Рашиди» қолжазбасын Қазанға өз қолымен жеткізген еді.
Қазан университетіне тапсырылуы арқылы бірқатар шығармалардың ғылыми айналымға түсуіне Жәңгір хан септігін тигізді. Шығыс жылнамашылары пайдаланғанымен, Еуропа мен Ресейге әлі толық таныс емес, қазақ мемлекеттігі бастауын айқындайтын маңызды дереккөздердің бірі — осы «Тарихи-Рашиди» болатын. ХІХ ғасырда Жәңгірден бұрын қазақ ішінде бұл еңбекті оқып, құндылығын танығандар өте аз еді.
Шоқан Уәлихановтың бағасы
1860 жылы Шоқан Уәлиханов Қашғар сапарынан кейін бұл шығарманы зерттеп, өз сапарының сызбасын ондағы оқиғалар ізімен нақтылады. Ол Дулатидің Петербург университеті қорындағы парсы қолжазбасын пайдаланды.
«…В библиотеке С-Петербургского университета – персидский подлинник. К сожалению, академический экземпляр не полон, а университетский изобилует ошибками и очевидно, скопирован человеком, не знавшим персидского языка…»
Көшірме жазудағы кемшіліктеріне қарамастан, Шоқан еңбектің тарихи құндылығын айрықша атап көрсетті.
Қазан университетінің шығыстану бөлімшесі 1845 жылы Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультеті болып, Ресей астанасына көшірілді. Шығыс әдебиеті мен тарихына қатысты жәдігерлер арасында Жәңгір жинаған мұралар да Еділ бойынан Нева жағасына ауысты. Солардың бірі — Жәңгір кезінде тауып, ғалымдарға құнттап тапсырған Дулатидің шежірелі еңбегі — кейін Шоқанның терең зерттеулеріне кәдеге асты.
ХІХ ғасырдың орта тұсында қазақ ішінде шығыс қолжазбаларын жинап, ғылымға орасан үлес қосқан екі тұлға айрықша көрінді: зерделі ғалым Шоқан Уәлиханов және зияткер хан Жәңгір Бөкеев. Бірі — қабілетімен, бірі — қаражатымен және ықпалымен алғышарт жасап, ізашарлық қызмет атқарды.
Қазанға Жәңгір жеткізген «Тарихи-Рашиди» қолжазбасы мен Петербург университетінің кітапханасында Шоқан пайдаланған парсы қолжазбасы бір мұра болуы ықтимал деген пікірге тікелей де, жанама да дәлелдер жеткілікті.
Жалғасатын желі
Шоқан «Тарихи-Рашиди» 1554 жылмен аяқталатынын көріп, Қашғардан алған қолжазбаларының бірі — ХVІ ғасырдың соңы мен 1758 жылға дейінгі кезеңді қамтитын «Тазкирян Ходжагян» еңбегін осы шежіренің жалғасы ретінде бағалады. Осылайша ол өңірдің жазба тарихымен тұтастай танысуға мүмкіндік алып, Жоңғарияда жүрген жерлерінің карталарын «Тарихи-Рашидидегі» атаулармен салыстыра отырып түзеді, Моғолстан билеушілерінің ататегін тарататын кестелер жасады.
«Тарихи Рашиди», «Тарихи Рашидиден үзінділер» атты…