Адамның тілі айтып жеткізе алмайтын сөзді қамшы арқылы жеткізу қазақ салтының ертеден қалыптасқан дәсүрі
Қамшы: құрал, қару және киелі нышан
Қамшы — атқа мінген адамның қолындағы серігі: бірнеше таспа қайыстан өріліп, сабы тобылғыдан, ырғайдан, кейде аңдардың тұяғы мен мүйіздерінен жасалатын атты айдайтын құрал. Өрімі, әдетте, сабынан шамамен бір жарым есе ұзын болады. Қамшы күнделікті құрал ғана емес, қажет жағдайда қару ретінде де қолданылған.
Негізгі бөлшектері
- Сап — қолға ұстар жері көбіне былғарымен қапталады, кейде қайыстан өрнектеп өріледі.
- Өрім — домалақ, жұмыр немесе төртқырлы болып келеді; таспа санына қарай салмағы мен мінезі өзгереді.
- Бүлдіргі — сапқа ілінетін тұзақ; кейде ою-өрнек салынып сәнделеді.
Өру тәсілдері мен өрім саны
Қамшы өрудің түрі көп: үш таспадан бастап отыз екі таспаға дейін баратын нұсқалар кездеседі. Өрімші таспаны жіңішкертіп те, жуандатып та өрген; кейде өрімнің ішіне талшық сымтемір қосып, берік әрі қайратты етіп шығаратын болған. Қамшы өрімі көбейген сайын сапасы артқанымен, оны өру де күрделене түседі: таспа саны ұлғайған сайын әр тармақты біркелкі жіңішкерту қажет.
Ең қолайлысы
Көпшілік тәжірибесінде ең ыңғайлысы — 12 өрімді қамшы.
Қарапайым түрі
6 өрім — жеңілдеу, қарапайым нұсқаға жатады.
Бишік: ұзын өрімді қарапайым қамшы
Қамшының қарапайым түрлерінің бірі — бишік. Ол қамшыға қарағанда жеңілдеу; өрімі сабынан үш-төрт есе, кейде одан да ұзын болуы мүмкін. Бишік көбіне мал айдағанда, ат-арба немесе ат-шанамен жүргенде пайдаланылады. Өрім басы жуан болып, ұшына қарай біртіндеп жіңішкере береді.
Жасалу жолы: қайысты баптау мен бөлшектерді құрастыру
Қамшы жасау ең алдымен теріні илеп, иін қандырып, қайысты өңдеуден басталады. Қайысты бояуға да, боямауға да болады. Одан кейін қайыс тарам-тарам етіп тілініп, белгіленген өрім санына қарай өріледі.
Әсемдеу және аяқтау
Сирақ болсын, тобылғы болсын, сапқа арналған материал алдымен кептіріледі. Кейін бүлдіргі қайыстан ойылып, оған түрлі пішіндегі ою-өрнек түсіріледі.
Бүлдіргі тесіліп, қайыс жіппен таспаға тастай оралады. Соңында сап, өрім және бүлдіргі өзара берік бекітіледі. Таспаның орта тұсына дейін жүргізілген орама қайыс қамшыға жинақы сән береді.
Қолдан сырғып түспеу үшін саптың ұшына тесік жасап, жіп өткізіледі. Ал бишіктің сүйірленген ұшына әдейі шашақ байланады: қамшы ысылдап сес көрсетсе, шашақ жерге сілкей ұрылғанда мылтық атылғандай дыбыс шығады.
Сапқа қатысты талғам: тобылғы мен елік сирағы
Бүгінде тобылғы сапты қамшыдан гөрі елік сирақты сапты қамшыға сұраныс байқалады. Дегенмен, елік сирағынан жасалған қамшы көбіне сәндікке лайық деп есептеледі. Ел ішінде мұндай қамшының «жолы ауыр» деген наным да бар. Әйтсе де, қажетке жаратуға болады.
Әдебиеттегі және тұрмыстағы орны
Қазақ мәдениетінде қамшы қол қаруы ретінде де, тұрмысқа қажет құрал ретінде де маңызын жойған жоқ. Қамшының түрлері Абай жинаған мұраларда да кеңінен аталады. Абай заманында мал өсіруші қауымға жүн мен теріден өндірілген дүние-мүлік пен киім-кешек қаншалық қажет болса, ат әбзелдері мен ер-азамат болмысына тән қару-жарақ, қайыс-таспалар, қамшы түрлері де жайылым тіршілігі үшін соншалық маңызды болған.
Дойыр қамшы: қайратты өрім, салмақты сап
М. Әуезовтің «Абай жолы» романында жиі кездесетін қамшының бір түрі — дойыр қамшы. Оның өрімі жұмыр, жуан, төртқырлы болып, көбіне он алты немесе сегіз таспадан өріледі.
Материалы
Дойыр бұғының не өгіздің иленген жон терісінен таспаланып тілінеді. Сабы көбіне ырғайға немесе тобылғыға салынады; кейде құлжа мен текенің мүйізіне, қарақұйрық пен еліктің сирағына сапталады.
Әшекейі мен қызметі
Өрім мен сап алақан арқылы бекітіледі. Сән үшін алақанға бекитін тұсына жұқа жез салынып, сапы күміс-жезбен әшекейленеді, қолға ұстар жағына бүлдіргі өткізіледі. Дойыр қамшы мал айдауға да, қажет жағдайда ұрыс-төбелеске де қолданылған.
Сәндік үшін ұсталатын қамшы да дойырға ұқсас болғанымен, өрімі жіңішке, сапы жеңіл келеді.
Киелі мағынасы: ишара, тыйым және береке
Сал-серілердің серілігін танытатын, отағасының отбасының қорығы екенін білдіретін киелі қамшы қазақ дүниетанымында өз қасиетін сақтап келеді. Бір кездері әр азамат қарына қамшы іліп жүретін дәурен алыстаса да, тобылғы сапты қайыс қамшы иесінің малды, жанды екенін білдіретін нышан ретінде танылған.
Қамшымен «сөйлесу» дәстүрі
«Қатын өлді — қамшының сабы сынды» деген аталы сөз бар. Қазақ ұғымында кейде тіл айтып жеткізе алмайтын ишараны қамшымен білдіру — ертеден қалыптасқан дәстүр.
Қазақ ауыр сөзді бетке айтып, көңіл жаралаудан қашып, астарлап жеткізген. Сөз сұрағанда, көп сөйлеп өзгеге кезек бермегенде немесе орынсыз билік айтып, әумесерлікке барған адамға ескерту ретінде қамшы қолданылған.
Алқалы қауымның алдына қамшы тастау — осындай жағдайларда жасалатын салмақты ишара.
Қарапайым қара қамшының сыры әлі де терең этнографиялық зерттеуді қажет етеді. Ел ішінде сары ала сапты қайыс қамшымен «шайтанды қуады» деген де сөз бар. Бабалар қамшының ұшар басы мен алақанында пәле-жаладан, ауру-сырқаудан қағатын құдірет ұялайды деп түсінген. Ол құдірет қамшы ұстаған адамның жан тазалығына байланысты деп ұғындырылған; қамшы иесін де теріс пиғылдан тазартады делінеді.
Санат: Қазақша шығармалар жинағы