Жалғаулық шылаулар
Көне түркі тіліндегі шылау сөз табының мағыналық түрлері
Сөйлем ішінде шылау сөздер объектілік-бағыттықты, мезгілдік-мекендік қатынасты, тиянақтылықты, әсерлікті білдіретін әр түрлі грамматикалық мағыналарды үстемелеп, қосымша реңк береді және байланыстырушылық қызмет атқарады. Мағыналық қызметіне қарай шылаулар демеуліктер, септеуліктер, жалғаулықтар болып үшке жіктеледі.
Жалғаулықтар
Сөз бен сөзді, сөз тіркестері мен сөйлемдерді өзара байланыстырады; екі бірлікке бірдей мағына үстейді.
Септеуліктер
Белгілі септік тұлғасындағы атауыш сөздермен тіркесіп, бағыныңқылық, мекендік, мезгілдік, ортақтық қатынастарды білдіреді және септік мағынасын нақтылайды.
Демеуліктер
Орын тәртібі арқылы атауыш сөзге тіркесіп, болжау, күшейту, қомсыну, салыстыру, нақтылау сияқты қосымша реңк береді.
Жалпы тіл білімінде шылаулардың бір бөлігі сөздер арасындағы грамматикалық байланысты айқындап, толықтыру үшін қызмет етсе, енді бір бөлігі сөз тіркестері мен сөйлемдердің арасындағы байланысты дәнекерлейді. Ал кейбір шылаулар жеке сөзді, сөз тіркесін немесе сөйлемді нақтылау, толықтыру, қосымша реңк беру мақсатында қолданылады. Осы теориялық тұжырымға сүйене отырып, көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тіліндегі шылаулардың мағыналық түрлері қарастырылады.
Септеулік шылаулар
Септеулік шылаулар шығу тарихы жағынан бастапқыда лексикалық мағынасы бар атауыш сөздерден транспозициялық тәсіл арқылы пайда болған туынды тұлғалар саналады. Тілдің даму эволюциясында олар біртіндеп бастапқы лексикалық мағынасынан айрылып, грамматикалану үдерісі нәтижесінде абстрактылы грамматикалық мағынаға ие жаңа бірліктерге айналады.
Екі түрлі ұстаным
- Септеуліктерді аффикс (грамматикалық көрсеткіш) ретінде қарау.
- Септеуліктерді дербес сөз табы ретінде тану.
Демеуліктер мен жалғаулықтар тіркесетін сөздің грамматикалық тұлғасын талдамай-ақ байланыса береді: атауыш сөз қай сөз табына жатса да, қай тұлғада тұрса да, олар еркін тіркесе алады. Септеуліктер бұлай емес: олар атауыш сөздің белгілі бір грамматикалық формада тұруын талап етіп, меңгеріп барып тіркеседі.
Ескерткіш тіліндегі ерекшелік
Көне түркі тілінде септік жалғауларының бірінің орнына бірі жұмсалуы жиірек ұшырайды, қазіргі қазақ тіліндегідей тұрақты жүйе анық байқала бермейді. Сондықтан септеуліктің белгілі көрсеткішпен тіркесуін көбіне сөйлемнің жалпы мағынасы арқылы айқындаймыз.
Мысал: Йағру қоңдуқта кісре аңығ білік анта өйүр ерміс — «Жақын қонғаннан кейін жаман ілімді сонда үйренген еді.»
Мұндағы қоңдуқта кісре тіркесі жатыс септігімен берілген.
Негізгі септеуліктер
Руникалық ескерткіштер тіліндегі септеуліктер қатарына: үчун, тегі, кісре, че, аша, бірле тұлғалары жатады.
Аралас қызметтегі тұлғалар
Кейбір тұлғалар бірде үстеу, бірде септеулік ретінде жұмсалады: тапа, артуқ, өтрү, қоды, ұдұ, өңре.
Рурү тұлғасы туралы
Кейбір зерттеулерде рурү және че формалары шылау ретінде арнайы қарастырылмай келген. Дегенмен қарукеру / ғаругеру сияқты құранды тұлғалардың құрамындағы рурү элементі көне мәтіндерде бағыт-бағдарды білдіретін бірлік ретінде көрінеді.
Неге рурү — септеулік шылау?
- Септік көрсеткіші түбірге бірден екі рет жалғанбайды; көне түркіде барыс септігі өзге жалғауларға қарағанда тұрақтырақ келеді.
- Кейбір мәтіндерде шылаулар арасында тыныс белгі қойылмай, тұтас бірлік сияқты көрінеді.
- Аудармада «бері қарай», «алға қарай» тәрізді үлгілерде қарай шылауымен табиғи қабысады.
- Монғол тіліндегі руу / уруу тұлғалары «қарай» мағынасында дербес қолданыла алады (мыс.: гэр руу — «үйге қарай»).
Қорытынды: руникалық мәтіндерде бұрын құранды жұрнақ не барыс септігінің бір бөлігі ретінде түсіндіріліп келген рурү — бағыт-бағдар мағынасын білдіретін септеулік шылау.
Септеуліктерге тән басты қасиет — тіркесетін сөздің белгілі грамматикалық тұлғада тұруын талап етуі. Мұндай негізгі сөздер ретінде көбіне зат есім, есімдік, есімше, қимыл атауы жұмсалады. Септеуліктер сөйлемде есім мен етістік арасындағы синтаксистік байланысты білдіріп, септік мағынасын толықтырады әрі нақтылайды.
Демеулік шылаулар
Қазақ тіл білімінде демеулік шылауларға арналған зерттеулер аз емес. Соған қарамастан олардың мағыналық құрамы мен орын тәртібіне (позициясына) қатысты пікірталас мәселелер кездеседі. Әсіресе күшейткіш қызметтегі сөздердің (өте, тым, аса, ең, тіпті т.б.) үстеу ме, әлде демеулік пе деген мәселе жиі көтеріледі.
Даулы түйін: «күшейткіш үстеу» ме, «күшейткіш демеулік» пе?
Бірқатар еңбектерде өте, тым, аса, тіпті тәрізді сөздер тіркескен сөзге қосымша грамматикалық (күшейткіш) мағына үстейтіндігіне байланысты оларды аналитикалық форма жасаушы көмекші бірліктер ретінде қарастыру ұсынылады. Бұл көзқарас бойынша, олар лексикалық мағынаны өзгертпей, грамматикалық реңкті күшейтеді.
Көне түркі деректерімен сабақтастық
Көне түркі тілінде өте, ең сияқты тұлғалар қазіргі тілдегідей қызмет атқара алғаны байқалады.
Көне түркі: Ең ілгі Тоғу балықта сүңішдім — «Ең бірінші Тоғу балықта соғыстым.»
Көне түркі: Көзде йаш келсер өті де көңүлге сығыт келсер — «Көзге жас келсе, өте көңілге шер келер.»
Демеуліктердің тағы бір маңызды мәселесі — кейбір тұлғалардың қосымшаға айналу үдерісімен шектес көрінуі. Мысалы, ауызекі тілде сұраулық демеуліктердің ықшамдалған формалары кездеседі (келесің бе → келемісің; барасың ба → барамысың). Сондай-ақ кей демеуліктер жіктік жалғауын қабылдап, басқа сөз таптарының қызметінде көріне алады: мен ғанамын, сен ғанасың, біз ғанамыз.
Негізгі қорытынды
Демеуліктер тұлғалық жағынан қосымшаға ұқсас келгенімен, толық дербестігін жоғалтпайды: сөзден бөлек тіркесіп қолданылуы сақталады. Бұл — олардың тарихи дербестігінің жұрнақ түріндегі «ізі» ретінде түсіндіріледі.
Орхон–Енисей жазбаларындағы демеуліктер
Көне түркі руникалық жазба ескерткіштерінде демеуліктер құрамына таде, оқөк, баму, ғугүкүк, қына, түгүл тұлғалары жатады. Сонымен бірге йеме формасы кей жағдайда таде орнына жүретін жартылай жалғаулық мағынада ұшырасады.
Қазіргі қазақ тілімен тұлғалық сәйкестіктер
таде → тәте, дәтте (дадe)
оқөк → ақ
қына → қана/ғана
түгүл → түгел/түгі(л)
баму → маме/папе/бабе (вариант ретінде)
ғугүкүк → қой/ғой (жуық мәндес)
Ескертпе: көне тұлғалардың қазіргі тілдегі көрінісі дыбыстық варианттар арқылы беріледі.
Демеуліктер септеуліктер сияқты белгілі бір септік тұлғасын талап етпейді. Олар атауыш сөзге тіркесіп, болжау, күшейту, қомсыну, салыстыру, нақтылау мағыналарын үстейді. Қазіргі қазақ тілінде демеуліктердің қолданысы септеуліктер мен жалғаулықтарға қарағанда белсендірек дамығаны байқалады.
ТаДе демеулігіне қысқаша түсінік
Руникалық мәтіндегі таде — қазіргі қазақ тіліндегі тәте/дәтте тұлғаларына жуық күшейткіш демеулік. Кей еңбектерде бұл форма байланыстыру қабілетіне қарай жалғаулық ретінде де сипатталады. Дегенмен демеулік қызметінде ол бір сөздің немесе бірыңғай мүшелердің әрқайсысына ілесіп, күшейту, анықтау, «тәтпіштеу» реңктерін үстейді.
Жалғаулық шылаулар
Тіл біліміндегі бастапқы қағида — тілдік элементтер мен бірліктерді нақты зерттеу арқылы тілдің құрылымдық жүйесін тану. Осы тұрғыдан алғанда, 5–8 ғасырлар аралығындағы руникалық жазбаларда жалғаулық шылаулардың бар-жоғын анықтау үшін, алдымен жалғаулықтың теориялық сипатын айқындау қажет; екіншіден, оны дәлелдейтін тілдік дерекке сүйену керек.
Жалғаулықтың қызметі
Жалғаулықтар — сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстыратын, бір сөздің аясында қалмай, екі бірлікке бірдей мағына үстейтін шылаулар. Тіл білімінде олар аналитикалық форманттар ретінде қарастырылады. Жалғаулықтардың қалыптасуы өзге грамматикаланған сөздер сияқты лексикалық дербестіктен біртіндеп алыстап, категориялық дәрежеге баяу көтерілу арқылы жүреді.
Ескерткіш тіліне қатысты көзқарас
Кей зерттеулерде көне түркі тілінде шылаулардың категориялық жүйесі толық қалыптаспағаны айтылады; сонымен бірге руникалық жазбаларда қазіргі түркі тілдеріндегідей жалғаулықтар жүйесі орнықпағандықтан, оларды салаластырушы және құрмаластырушы деп жіктеуге берік негіз жоқ деген пікірлер де бар. Бұл тұжырыммен келісуге болады, алайда жалғаулық сипаттағы бірліктердің мүлде жоқтығын түбегейлі айту мәселені біржақты шешіп жібереді.