Әбілқайырдың немересі, Нұралы ханның баласы
Қаратай Нұралыұлы туралы қысқаша дерек
Қаратай Нұралыұлы (1772 – 8.7.1826) — сұлтан, Кіші жүздің Байұлы бірлестігінің билеушілерінің бірі. Туған жері — қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданы, Шідерті өзенінің бойы. Ол Әбілқайыр ханның немересі, Нұралы ханның ұлы.
Саяси күреске араласуы
Қаратай жас кезінен-ақ Кіші жүздегі тарихи-саяси оқиғаларға белсене араласты. 1797 жылдың тамызында Айшуақпен хандыққа таласты. Алайда патша үкіметі Қаратайдың беделінен қауіптеніп, хандыққа алдымен Айшуақты, кейін оның баласы Жантөрені сайлатты.
Билікке ұмтылыс және Ресей ықпалына қарсы ниет
Негізгі мақсаттары
- XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында хандық билікті қолына алуға ұмтылды.
- Қазақ қоғамының Ресей ықпалынан шығуын көздеген әрекеттер жасады.
- Есім хан қаза болғаннан кейін маңына топтасқан би-сұлтандардың қолдауына сүйенді.
Қарым-қатынастар мен қарсыластық
Қаратай Есім ханды өлтірді деген айыпқа байланысты Сырым Датовпен араздасты. Сонымен бірге Кіші жүзде Бөкейдің хан болуын жақтады; бұл ұстанымды жеті рудың беделді билері қолдады. Айшуақпен және оның төңірегіне топтасқан Әбілқайыр әулетімен саяси күрес жүргізді.
Хан сайлауларына қатысы және 1809 жылғы оқиға
1806 жыл
Жантөренің хан болып сайлануын құптамады. Сол жылы оны қолдаған рулар Қаратайды губернатордың келісімінсіз хан көтерді.
1809 жыл, 2 қараша
Қаратай мен Орман сұлтан бастаған топ бейқам отырған Жантөре ауылына шабуыл жасап, оны өлтірді. Осыдан кейін Қаратай қозғалысына қарсы жазалау жасағы аттандырылды.
1816–1817: ымыра және Ресей әкімшілігімен қызметтестік
1816–1817 жылдары жүргізілген келіссөздер нәтижесінде Қаратай қарсылықты тоқтатты. Ол Кіші жүздегі қақтығыстарды реттеу және толқуларды басу ісінде Ресей үкіметіне қызмет етті, қаталдығымен көзге түсті.
Маңызды бұрылыс
Бұған дейін хандық билікті күшейту мен сыртқы ықпалдан арылуды көздеген ұстаным біртіндеп әкімшілік қызметке ұласты.
1824–1825: ресми лауазым және көтерілісті басу
1824 жыл, тамыз
Орынбор губернаторы П. Г. Эссен Қаратайды Кіші жүздің Батыс бөлігінің әкімі етіп тағайындады.
1825 жыл, күз
Жоламан Тіленшіұлы бастаған табын руының көтерілісін басуға тікелей қатысты. Осы әрекеттері үшін Ресей үкіметі тарапынан алтын медальмен марапатталды.
Қосымша дерек: Жәңгір ханға қатысты хат
1828 жылы Ішкі ордада хан тағына отырған Жәңгірдің Кіші жүзді басқаруын сұрап, Орынбор әкімшілігіне 66 сұлтан, старшын және би қол қойған хат жолданды.
Ескерту: бастапқы деректе Қаратайдың қайтыс болған жылы 1826 деп көрсетілген. Сондықтан 1828 жылға қатысты ақпарат хронология тұрғысынан дереккөздегі сәйкессіздік болуы мүмкін.