Кеден ісі
Кедендік режимдер және ұқсату (өңдеу) операциялары
«Кеден ісі туралы» заңда көзделген өзге де талаптарды орындау міндетті. Шетел тауарларын ұқсату (өңдеу) режимі тауарды қайта өңдеу операцияларын жүргізу барысында қолданылуы мүмкін. Отандық тауарларды пайдалану немесе оларды шетелге жіберу кезінде уәкілетті мемлекеттік органның шешімі негізінде тарифтік емес реттеу шараларын немесе кеден баждарын қолдануға жол беріледі (қазіргі кезде — Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кіріс министрлігі).
Заң кеден органдарынан бөлек, басқа да мемлекеттік органдардың ұқсатуға жіберілетін тауарлардың саны мен ұқсату мерзіміне қатысты ведомстволық актілеріне сілтеме жасайды.
Маңызды қағида
Ұқсатуға қатысты шетелден шығарылатын тауарларға, әдетте, кеден баждары мен экономикалық саясат шаралары қолданылмайды.
Қайтару мерзімі
Ұқсату өнімін экспорттаған жағдайда, кеден органы алынған кеден баждары мен салықтарды экспорт күнінен бастап 2 жылдан кешіктірмей қайтаруы тиіс.
Реттеуші негіз
Рұқсат беру, мерзім, көлем және рәсімдер Кеден комитетінің және өзге органдардың нормативтік регламенттерімен нақтыланады.
Кедендік бақылау негізіндегі өңдеу режимі
Қолдану шарттарына сай, кедендік бақылау негізінде тауарларды өңдеу режимі ұқсату режиміне ұқсас болып келеді. Бұл режимде өңдеу операциялары, кедендік мақсаттағы өнімдердің өңделуі, мөлшері, мерзімі және рұқсаттың болуы жалпы қағидат бойынша қайталанады.
Айырмашылығы — кедендік бақылаудың міндетті түрде сақталуы. Сонымен қатар бұл режим экономикалық саясат шараларын қолданудан жалтару немесе тауардың шыққан елін анықтау ережелерін айналып өту үшін пайдаланылмауы тиіс.
Бұл режимді қолдануға жол берілмейтін жағдайлар
- ҚР Үкіметі айқындаған ұқсату режиміне жатқызуға тыйым салынған тауарлар тізбесіне кірсе.
- Тауар Қазақстан Республикасына ұқсату операциясын жүзеге асырмайтын тұлға арқылы әкелінсе.
- Ұқсату мерзімі алты айдан асып кетсе.
- Ұқсату операциясы ұқсатуды жүзеге асыратын кәсіпорынның әдеттегі технологиялық процесіне сәйкес келмесе.
- Кеден заңнамасының талаптарын орындауды қамтамасыз ету мүмкін болмаса.
- Бұрын әкелінген тауар бойынша ұқсату режимін жүргізудің бекітілген тәртібі бұзылып, режим аяқталмаған болса.
- Бекітілген тәртіп алдын ала бірнеше рет бұзылса.
- ҚР заңнамасына сәйкес кедендік тәртіп контрабанда белгілері бойынша бұзылса.
Қазақстанның кеден аумағынан тыс жерлерде ұқсату
Алдыңғы екі режимге жақын келетін нұсқа — Қазақстан Республикасының кеден аумағынан тыс жерлерде тауарларды ұқсату режимі. Бұл режимнің ерекшелігі: экономикалық саясат шараларынан, кеден төлемдері мен салықтарынан толық немесе ішінара босатылумен қатар, ұқсатуды және ұқсатылған тауарларды кейін кедендік аумақта еркін айналымға шығару мақсатында қазақстандық тауарларды мемлекеттік кедендік аумақтан тыс жерде пайдалану және шығару мүмкіндігі беріледі.
Ұқсату операциясы бойынша рұқсаттың болуы, шығару көлемі мен мерзімдерін айқындау Кеден комитетінің және өзге уәкілетті органдардың нормативтік регламенттерін қажет етеді.
Қайтарылатын төлемдер
Еркін айналым үшін өңдеуге шығарылатын тауарларға әкету кезінде кеден төлемі белгіленеді; белгілі жағдайларда оның сомасы кейін қайтарылуы мүмкін.
Босату мүмкіндігі
Қажетті өңдеуден өткен тауарларды еркін айналымға шығару мүмкіндігі расталғанда, әкелінетін тауар бойынша кеден төлемі өндіріліп немесе тауар иесі төлемнен ішінара босатылуы мүмкін.
Жөндеу және төлем есептеу логикасы
Заңда әкетілген тауар кеден төлемінен толық босатылған жағдайда оны қалпына келтіру (жөндеу) тегін жүргізілетіні, ал төлемнен ішінара босатылса, жөндеу ақылы болатыны көрсетіледі. Бұл кезде кеден төлемінің сомасы ұқсатылатын тауар құны мен оны жөндеуге кеткен шығындардың жиынтығынан құралуы мүмкін.
Уақытша әкелу және уақытша әкету режимі
Тауарларды уақытша әкелу немесе уақытша әкету режимі кеден аумағында не одан тыс жерлерде тауарларды пайдалану үшін арналған. Бұл режимде кеден баждары мен салықтарынан толық немесе ішінара босату мүмкін, сондай-ақ экономикалық саясат шаралары қолданылмайды.
Режимнің негізгі талабы: тауарлар табиғи тозу немесе тасымалдау мен сақтау жағдайларындағы қалыпты өзгерістерден өзге, мәнді өзгеріске ұшырамай қайтарылуы тиіс. Үкімет бұл режимге жіберілмейтін тауарлар мен көлік құралдарының санаттарын, сондай-ақ кеден төлемдері мен салықтарынан босатылатын позицияларды айқындайды.
Алдын ала міндеттеме
Заң бойынша кедендік төлемдерді және қайта әкелу/шығару міндеттемесін алдын ала белгілеу талап етіледі.
Мерзім шегі
Уақытша әкелу және уақытша әкету мерзімдері, әдетте, екі жылдан аспауға тиіс.
Идентификация
Тауарларды сәйкестендіру (идентификация) мүмкіндігі қамтамасыз етілуі қажет.
Қолдану шарттары
- Әкелу (әкету) міндеттемесі болған жағдайда.
- Тауарларды идентификациялауды қамтамасыз еткен жағдайда.
- Кеден төлемдері мен салықтары төленген жағдайда.
- Уақытша әкелінген немесе уақытша әкетілген тауарлар кәсіпкерлік мақсатта пайдаланылмаған жағдайда (бұл талап кеден төлемдері мен салықтарынан толық босатылған тауарларға қолданылмауы мүмкін).
Практикадағы қиындық
Үкімет шешімімен кеден төлемінен ішінара немесе толық босату тәртібі тәжірибеде қиындық тудыруы мүмкін. Мысалы, 1994 жылғы 22 шілдедегі № 827 Үкімет қаулысымен бекітілген ережелерді қолдану барысында (шекарадан тыс шикізатты өңдеу операциялары) көптеген құқық бұзушылықтар кездескені айтылған.
Еркін кеден аймағы және еркін қойма режимдері
Келесі кедендік режимдер қатарына еркін кеден аймағы және еркін қойма режимдері жатады. Кеден заңнамасына сәйкес еркін кеден аймақтарын құру Үкіметтің құзыретіне кіреді.
1996 жылғы 26 қаңтардағы ҚР Президентінің «Ерекше экономикалық аймақтар туралы» заң күші бар Жарлығына сәйкес, ерекше экономикалық аймақтар (АЭА) құрылған жағдайда, олар бірден еркін кеден аймақтарына айналады.
АЭА аумағында кедендік реттеудің негізгі ерекшеліктері
- АЭА аумағы — еркін кеден аймағы режимі қолданылатын Қазақстан аумағының бір бөлігі болып есептеледі.
- АЭА аумағында тауарларға кедендік рәсімдеу кеден төлемдері төленбей және экономикалық саясат шаралары қолданылмай жүзеге асырылады.
- Кеден аумағы талаптарына сай қажетті өңдеуден өткен және АЭА аумағында толық өндірілген тауарлар ҚР аумағынан тыс экспортталса, кеден төлемдері мен экономикалық саясат шараларын қолданудан босатылады.
- АЭА аумағынан ҚР-дың басқа аймақтарына немесе ҚР аумағынан тыс жерге шығарғанда, кеден төлемдері мен экономикалық саясат шаралары тауардың шыққан еліне байланысты қолданылады.
- АЭА аумағынан ҚР-дың басқа бөлігіне тауар енгізгенде СТ-1 үлгісіндегі шығу тегі сертификаты ұсынылса, Кедендік одақ елдерінің тауарларына және АЭА-да өндірілген/өңделген тауарларға кеден төлемі алынбайды.
- Егер АЭА-дан ҚР-дың қалған кеден аумағына әкелінген тауар кері қайтарылса немесе белгіленген мерзім ішінде нақты экспортталса, кеден төлемі алынып, сондай-ақ кері қаржыландырудың арнайы пайыздық мөлшерлемесі бойынша пайыз есептелуі мүмкін.
- АЭА-ға әкелу және АЭА-дан әкету АЭА шекарасындағы әкімшілік-аумақта орналасқан арнайы кеден күзеті арқылы жүзеге асырылуы тиіс.
- Кеден заңы мен АЭА туралы ережеде бекітілген тәртіпті бұзу жауапкершілік шараларын қолдануға әкеледі.
Еркін қойма: талаптар және шектеулер
Еркін қоймалардың орналасуы мен жабдықталуына қойылатын талаптар, есеп жүргізу тәртібі, тауарлар мен көлік құралдарын әкелу және шығару рәсімдері, сондай-ақ еркін қойма иелеріне қойылатын талаптар лицензиясы бар отандық тұлғалар арқылы бақылауға алынады және реттеледі. Еркін қойма жөніндегі ережелер Кеден комитетінің 1996 жылғы 19 сәуірдегі бұйрығымен бекітілген.
Еркін қоймада өндірістік және кәсіпкерлік операцияларды жүзеге асыруға болады, алайда бөлшек саудаға рұқсат етілмейді.
Қорытынды пайым: біртұтас кедендік аумақты сақтау
Еркін кеден аймақтарында кедендік реттеуді шектей отырып, Қазақстанның біртұтас кедендік аумағын сақтаудың маңызы бар. Себебі кеден аумағындағы өзгеріс кедендік шекараның өзгеруіне әкелуі мүмкін.
Бұл бағытта кеден органдарының функциялары да нақты айқындалуы тиіс: кей жағдайларда кеден басқаруының кейбір міндеттері қажет болмай, органдар шартты түрде ғана орналасуы мүмкін. Дегенмен бақылау функциясын сақтау бұл аймақтарда кеден органдарының ерекше тәртіппен жұмыс істеуін талап етеді.