Шалдың сөзі
40 кісінің ақылы және 40 ханның ақылы: Самыр шал туралы ғибратты әңгіме
Ерте заманда Сейпін атты хан болыпты. Оның Мүбәрак деген уәзірі бар екен. Бір күні уәзір ханға: «Ханда 40 кісінің ақылы бар дейді. Егер өзіңізде сондай ақыл болса, дау-дамай мен жанжал туғанда неге бізге жолдайсыз? Неге өз бетіңізше шешпейсіз?» — деп сұрапты.
Сонда хан сабырмен жауап беріпті: «Иә, ханның бойында 40 кісінің ақылы бар екені рас. Бірақ бір жерде Самыр деген шал бар. Сол шалда 40 ханның ақылы бар. Соны қонаққа шақырып кел».
Мүбәрак Самыр шалды алып келеді. Хан қонағын күтіп, ас-суын беріп, құрмет көрсетеді. Ал уәзір ішінен: «Мына жеті руды билеген ханның жанында бұл кедей шалдың қандай қасиеті бар?» — деп ойлап отырады.
Ханның жұмбағы: «Құстың екі қанатын жұлып тазала»
Бір мезетте хан шалды сынағандай болып: «Ертең таңертең саған бір құс жіберемін. Сол құстың екі қанатын жұлып, тазалап жібер» — дейді. Уәзір бұл сөздің мәнін ұға алмай дағдарып қалады.
Сонда Самыр шал да бір жұмбақ сөз айтады: «Хан ием, мен беске бірді қосып алтау қылып, таңертеңнен кешке дейін алтын соқсам да, отыз екіге жеткізе алмай жүрмін-ау!» — дейді. Уәзір мұны да түсінбей, одан сайын абдырайды.
Көп ұзамай шал ауылына қайтып кетеді.
Уәзірдің сапары: жұмбақтың бағасы
Үш күннен соң хан уәзіріне: «Самыр шалға барып қайт» — деп бұйырады. Уәзір барса, шалдың үйі жұпыны, өзі де күйе-күйе, тұрмысы жұтаң екен. Сонда да кісі сыйлағандай, барын беріп, ақылдасуға отырады.
Уәзір сөз бастап: «Сізге бір сұрағым бар» — дейді. Шал: «Сұра, балам» — деп жауап береді.
«Кеше хан: “Таңертең бір құс жіберемін, сол құстың екі қанатын жұлып тазалап жібер” деді. Соның мәні не?» — дейді уәзір.
Самыр шал саспастан: «Балам, мен кедей адаммын. Ақылыммен күн көріп отырмын. Бір қалта алтын берсең, шешіп берейін» — дейді.
Уәзір бір қалта алтын береді. Артынша тағы сұрайды: «Ал кеше сіздің “беске бірді қосып алтау қылып… отыз екіге жеткізе алмай жүрмін” дегеніңіз не сөз?» — дейді.
Самыр шал тағы да: «Балам, мен кедей адаммын. Тағы бір қалта алтын берсең, оны да шешіп беремін» — дейді.
Уәзір тағы бір қалта алтын береді.
Шешуі: саусақ, тіршілік және «екі қалта»
Самыр шалдың түсіндіруі
Самыр шал уәзірге қарап: «Балам, мына саусағым нешеу?» — дейді. Уәзір: «Бесеу» — деп жауап береді.
«Ендеше, соған бірді қосшы. Нешеу болады?» — дейді шал. Уәзір: «Алты болады» — дейді.
«Міне, менің “беске бірді қосып алтау қылып… жеткізе алмай жүрмін” дегенім — таңнан кешке дейін еңбек етсем де, тапқаным ішіп-жеуіме әрең жетеді деген сөз» — дейді.
«Ал ханның “құсымның екі қанатын жұлып тазалап жібер” дегені — “құс” сенсің, ал “екі қанаты” — сенің екі қалтаң. Мен екі қалтаңды да тазалап сыпырдым. Енді жүре бер», — дейді Самыр шал.
Осыдан кейін ғана уәзір Самыр шалдың «40 ханның ақылы бар» деген сөздің бекер емес екенін түсініп, сенген екен.