Әйел күлді

Кешіккен қорытынды

Сол күні абитуриенттердің жазған шығарма жұмысының қорытындысы әдеттегіден тым кеш шықты. Бұрын мұндай болмайтын. Бұл уақытта қас қарайып, аулаға қараңғылық түсе бастаған. Іштен әлі хабар жоқ.

Оқу орнының ауласы ығы-жығы адамға толы еді: нәтижені күткен абитуриенттер, олардың ата-аналары мен жақындары. Сол көпшіліктің арасында ол да өз жұмысының қорытындысын күтіп тұрды.

Мектептегі әдет пен алғашқы таңдау

Бұрын, тіл-әдебиет мұғалімдігіне түсу үшін абитуриенттерден міндетті түрде шығарма алатын. Ол мектеп қабырғасында жүргенде-ақ шығарма жазуды ұнататын. Одан кейін ерекше көңілі ауатын тапсырмасы — қазақ тілі сабағындағы сөйлем құрау жұмысы болатын: кейде үйге берілетін, кейде сыныпта отырып-ақ орындалатын.

Тағы бір тапсырма — мазмұндама. Бұл шығармаға қарағанда жеңілірек көрінетін. Себебі мұнда ұстаз жаңа ғана дайын мәтінді оқып береді де, оқушы сол желіден шықпай, мазмұнын жеткізеді. Ал шығарма — күрделірек: ой еркіндігі бар, талап та жоғары.

Мектепте ол өлең, әңгіме, мақала жазу сияқты ірі шығармашылық жұмыстармен тұрақты айналысқан жоқ. Бірақ шәкірттік кезеңдегі осы тапсырмалар жадында қалып қойған еді.

Екінші рет — еркін тақырыпқа бет бұру

Алғаш рет тапсырғанда ол мектептен енді ғана түлеп ұшқан. Сондықтан бағдарламалық тақырыпты бірден таңдады: Ғабит Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» романы бойынша Қайрош бейнесін ашуы керек болды.

Екінші мәрте келгенде, мектеп бағдарламасынан алыстай бастағанын сезінді. Сондықтан бұл жолы бағдарламалық тақырыпты емес, еркін тақырыпты таңдады: «Комсомолдар — жас қайраты елімнің». Таңдаған тақырыбын толық ашып жазу — оның сол сәттегі басты міндеті еді.

Үшінші талпыныс: Арал қасіреті

Енді, үшінші мәрте келіп отыр. Бұл жолы да еркін тақырыпқа тоқтады: Арал өңірінің экологиялық жағдайы, Арал қасіреті, Арал тағдыры. Ой елегінен өткізе отырып, шығарма өзегіне Ана бейнесін алды: Аралдың қайғысын ана ұлына баяндап беретін тәсілді таңдады.

«Жақсы» деген баға

Бір кезде ауладағы көпшілікті «шығарма жұмысының қорытындысы шықты» деген дауыс елең еткізді. Бұл жолы да ол сынақтан өткен екен. Емтихан қағазын ашып қараса, комиссия жұмысына «жақсы» деген баға қойыпты.

Қуанып қалды. Тіпті «орташа» болса да қанағат етпек еді. Бірақ кейін ойласам, бағаның бір саты жоғары болуы конкурста үлкен басымдық береді екен. Ал сол жылы бұл мамандыққа талас шынында қатты болды.

Ауызша емтихан: үш адамдық комиссия

Бұдан соң екінші емтиханға кірді. Комиссияда үш адам отыр: ортада — әйел кісі, оң жағында — бойжеткен жас қыз, сол жағында — ақ көйлек киген ер адам. Ол бұл үшеуін кейін қайта көрген жоқ.

Билетіне жауап беруге келгенде, әлгі ер адам орнынан тұрып, сыртқа шығып кетті. Ол қайта кіргенде, абитуриент жауабын аяқтап қойған еді. Сөйтіп емтиханды комиссияның қалған екі мүшесі қабылдады.

Сырттан әлгі ер адам кіргенде, әйел кісі оған: «Мына баланы емтиханнан өткізгелі жатырмыз», — деді. Ер адам: «Өздерің біліңдер. Мен бұл баланың жауабын тыңдауға қатысқан жоқпын», — деп қысқа қайырды. Емтихан қағазы толтырылып, қолына ұстатылды.

Екі «төрттік» және шешуші сенім

Осылайша мамандығына қатысты емтихандары аяқталды. Үшінші емтиханы да болды, бірақ ол мамандыққа тікелей қатысы жоқ: баға қойылмайтын, тек «өтті» немесе «өтпеді» деп белгіленетін.

Дәрісханадан шыға бере ол емтихан қағазындағы екінші «төрттігін» көрді. Енді осы екі «төрттік» оны тіл-әдебиет мұғалімдігіне алып кірердей сезілді.

Кейінгі кездесу: сейфтен табылған шығарма

Оқып жүргенінде кейде: «Мектеп бітіру емтиханында жазған шығармамды бір оқып шығар ма едім?» деген ой келетін. Бірақ оның мүмкін еместігін де білетін.

Дегенмен бір күні мүмкіндік туды. Оқуын бітіріп, мектепке жұмысқа келгенде, өзіне сабақ берген әдебиет пәнінің мұғалімі зейнетке шығып, әдебиет кабинетін және ішіндегі сейфтің кілтін оған тапсырды. Сол сейфтен оның баяғы жұмысы табылды.