Даланы түн қараңғылығы жайлаған кез
Хиуаз Қайырқызы Доспанова (15 мамыр 1922 жыл, Ганюшкин ауылы, қазіргі Атырау облысы — 21 мамыр 2008 жыл, Алматы) — Екінші дүниежүзілік соғыстағы қазақтан шыққан жалғыз әйел-ұшқыш, жауынгер, батыр, Қазақстан Республикасының Халық Қаһарманы.
Қысқаша дерек
- Туған күні мен жері
- 15 мамыр 1922, Ганюшкин
- Қайтыс болған жері
- 21 мамыр 2008, Алматы
- Әскери қызметі
- 46-гвардиялық түнгі бомбалаушы полк
- Рөлі
- Штурман, жауынгерлік ұшулар
Балалық шағы және арманға бастар жол
Хиуаз 1922 жылы Ганюшкин ауылында дүниеге келді. Әкесі Қайыр — балықшы, анасы Меруерт — мұғалім. Болашақ батырдың авиацияға құштарлығы ерте оянып, ұшқыштық жолын Оралдағы аэроклубтан бастайды.
Мақсатына табандылықпен ұмтылған жас қыз соғыс жылдарының қатаң талабы мен шектеулеріне қарамастан оқуын жалғастырып, кейін ұшқыштар даярлайтын училищеге түседі. Оның қайсарлығы мен еңбекқорлығын атақты ұшқыш Марина Раскова да жоғары бағалап, үлкен үміт артқан.
Ортақ мінез, ортақ ерлік
Хиуаз Доспанованың есімі Әлия, Мәншүк секілді ерлік символына айналған қазақ қыздарының қатарында аталады. Хиуаздың өз естеліктерінде Мәншүк Мәметовамен бір көшеде көрші тұрғаны — жадында қалған айрықша бір сәт ретінде айтылады. Оларды жақындастыратын қасиеттер де айқын: алғырлық, қайсарлық, адалдық.
Майдандағы қызметі: түнгі аспандағы сын
Хиуаз Доспанова әйгілі Марина Раскова басқарған 46-гвардиялық түнгі бомбалаушы полк құрамында штурман ретінде қызмет етіп, 300-ден астам жауынгерлік тапсырмаға қатысқан. Теңдессіз ерлігі үшін ол сол кезеңнің өзінде-ақ “қанатты қыз” атанды.
Алғашқы әскери тапсырма: жадыда қалған түн
“Алғашқы әскери операцияға барғаным көз алдымда кеше ғана болғандай” деп еске алады Хиуаз апай. Даланы түн қараңғылығы басқанда, алдымен жарық бергіш бомба тасталып, жау әскері мен техникасының орналасуы анықталады. Төңірек әп-сәтте жап-жарық болып, бұйрық түскен бойда звено командирі Е. Песковамен бірге жаудың атыс ұясы бомбаланады.
Жау есін жия алмай қалған сәтте бірнеше мәрте соққы беріліп, ұшқыш қыздар аққан жұлдыздай көзден ғайып болады. Олар үшін ең үлкен қуаныш — қошемет емес, өздерінің осындай шешуші іске дайын екенін сезіну еді.
Жарақатқа мойымаған қайсарлық
Майдан жолы оңай болған жоқ: Хиуаз 14 рет ұшақ апатына ұшырап, төрт мәрте ауыр жарақат алған. Соған қарамастан, есін жиған сайын қайтадан ұрыс даласына оралып отырған. Бұл — тек кәсіби дайындықтың ғана емес, адамның ішкі беріктігінің айғағы.
Марапаттары
- Қызыл Жұлдыз ордені
- II дәрежелі Отан соғысы ордені
- Көптеген медальдар
- Соғыстан кейінгі елеулі еңбегі үшін Еңбек Қызыл Ту ордені
Соғыстан кейінгі еңбек және елге қызмет
Соғыстан соң Хиуаз Доспанова жауапты қызметтер атқарып, қоғамдық өмірдің бел ортасында жүрді. Ол Абай операсы мен Шоқан Уәлиханов драмасын сахналауға қатысты жұмыстарға, Медеу спорт кешенінің салынуына және тарихи маңызы бар бірқатар еңселі ғимараттардың бой көтеруіне ер азаматтармен қатар атсалысып, ел игілігіне қызмет етті.
Халық Қаһарманы
Ел тәуелсіздігі кезеңінде Хиуаз Доспановаға Президент Жарлығымен “Халық Қаһарманы” атағы берілді. Бұл — оның майдандағы ерлігі мен бейбіт күнгі еңбегіне көрсетілген жоғары құрмет.
Ғұмырдың соңы, есімнің мәңгілігі
Хиуаз Қайырқызы Доспанова 2008 жылы 21 мамырда Алматы қаласында 86 жасында дүниеден өтті. Оның өмір жолы — арманға адалдықтың, қиындыққа қайыспай қарсы тұратын қайсарлықтың және Отан алдындағы парызды биік қоя білудің жарқын үлгісі.