Бабаларымыз b төрт b b түлік b ке ерекше көңіл бөлген

Төрт түлік: қазақ дүниетанымындағы орын

Бабаларымыз төрт түлікке ерекше көңіл бөлген. Ол — ас-ауқат, киім, көлік, қымыз сияқты тұрмыс тіршіліктің өзегі ғана емес, ағайын-туыспен алыс-берістің көзі, ырыс-береке мен байлықтың өлшемі болған. Сондықтан қазақ үшін төрт түлік аса қымбат дүние саналғаны белгілі.

Қай жерде болмасын, бірін-бірі танысын-танымасын, кездескен қазақ “Мал-жан аман ба?” деп амандық-саулық сұрасқан. Қазақ халқы малды тек пайдаланып қана қоймай, оны бағып-күтудің жай-жапсарын, қасиеті мен ерекшелігін терең танып, таразылап отырған.

Ең қасиетті түлік — түйе

Төрт түліктің ішіндегі ең қасиеттісі түйе деп есептелген. Ол қырық күн шөлге шыдайды; жүк артса — көлік, жесе — ет, ал жүні киімге жарайды. Қазақтар түйе жүнінен жеңіл әрі жұмсақ түйе жүн шекпен киген.

Жылқы — ердің қанаты

Қазақтың қасиетті малдарының бірі — жылқы. Жылқыны жасына қарай құлын, жабағы, тай, құнан, байтал, дөнен, бесті, бие, ат, сәурік (сүйрік), айғыр деп атаған. Ал жүйріктігі мен болмысына қарай, әсіресе батырлар жырында, жорға, су жорға, жүйрік, тұлпар, қазанат, сәйгүлік, дүлдүл, арғымақ сияқты атаулар кең қолданылған.

Жылқыны аса жоғары бағалаған қазақтар үлкен ас-тойларда ат жарыстырып, бас бәйгеге мол дүние тіккен. Ер азаматқа көрсетілер сыйдың үлкені — ат мінгізіп, шапан жабу.

Сиыр — берекенің көзі

Сиыр малы момақан, қазақ тұрмысында көбіне тағамға жараған. Ет, сүт, айран, қаймақ, май, құрт, ірімшік сияқты береке осы түліктің несібесі болған. Кейде сиырды көшке де, егіске де пайдаланған.

Қазақтар сиырды киімге жаратпаған, қонаққа сый ретінде көп ұсынбаған. Тіпті түс көріміне қатысты да “ауыртпалық” деп жоритын таным бар. Тілдегі кейбір тұрақты тіркестерде епетейсіз, икемсіз, денелі адамды “сиырдай”, көп сөйлемейтін адамды “аузын буған өгіздей”, ал аңғалдықты “мыңқиған бұзаудай” деп келемеждеу де кездеседі.

Соған қарамастан, сиыр — үйдің берекесі, айран-сүттің көзі, бала-шағаның асыраушысы ретінде қадірлі саналған. “Сиыры жоқ үй” ас-ауқаты жұтаң үй деп есептелген.

Қой — қазақтың ең сүйікті түлігі

Қой — төрт түліктің ішіндегі қазақтың ең сүйіктісі деуге болады. “Қойдың сүті — қорғасын”, “қойды құртқан оңбасын” деген сөздер халықтың қой өсіруге ынта-ықыласын аңғартады. Майда, өсімтал, момақан, тез ет алып, қонақ кәдесіне жарап отыратын, сүті майлы әрі жұғымды қойды ата-бабамыз ерекше қастерлеген.

Ешкі — өсімтал, бірақ мінезі “ұшқалақ” деп танылған

Ешкі де қазақ үшін өсімтал түліктің бірі болғандықтан қадірлі саналған. Еті жеңіл әрі сіңімді, сүті өте құнарлы. Ешкінің сүттісін арнайы ұстап, ана сүтіне жарымаған баланы ешкі сүтімен асыраған.

Ешкінің серкесін қой отарына қосып, оның отарды бастап жайылымға апарып-әкелетін қасиетін пайдаланған. Дегенмен, дәстүрде ешкіні қонаққа соя бермеген. Ешкіні “жеңілтек” мал деп есептеп, мінезі ұшқалақ, шыдамсыз баланы “ешкі құсап селтеңдеп” деп теңейтін сөз орамдары да бар.

Таңба, тыйым және тұрмыстық қолданыс

Қазақта төрт түліктің басын қадірлеп, оны бөтенге бермеген: “берсе, жұтаңдық орнайды” деп ырымдаған. Әр рудың өз малына салатын таңбасы болған; таңбаны малдың құлағына, мүйізіне не жамбасына басқан.

Еңбекқор қазақ халқы мал өнімдерін өте орынды пайдаланған: жылқының жал-құйрығынан арқан есіп, сиыр мүйізінен тарақ жасап, қой жүнінен киіз, текемет, тоқылған сырт киім әзірлеп, түйе жүнінен шекпен тоқыған. Тіпті түйенің шудасын қайнатып, емге қолданған. Кедей отбасылар қойдың жабағы жүніне жаңа туған нәрестені орап, қыстан аман алып шыққан.

Малдың осындай қадіріне сай қазақтар перзентін де “құлыным”, “қозым”, “қошақаным”, “ботам” деп еркелеткен.