Зерттеудің методологиялық негіздері мен әдістері
Кіріспе: жұмыстың жалпы сипаттамасы
Бұл диссертациялық зерттеуде Григорий Николаевич Потанин мен қазақ зиялылары арасындағы байланыстар көрсетіліп, олардың шығармашылық қызметі мен қоғамдық-саяси, рухани көзқарастары тарихи тұрғыдан талданады. Тамыры терең, бір дәуірде өмір сүрген зиялылар өкілдерінің өзара ықпалдастығы қазақ қоғамының жаңғыру үдерісімен, сондай-ақ Ресей империясының отарлық саясаты жағдайындағы күрделі өзгерістермен тығыз байланысты қарастырылады.
Қазақстандағы тарихи сананы қалыптастыру тұжырымдамаларында тарих ғылымы алдында өткеннің шынайы бейнесін жасау, біржақтылық пен үздіктіліктен мүмкіндігінше арылу міндеті қойылған. Осы міндеттерді шешу барысында жаңа деректерге сүйенген зерттеулердің қатары артып келеді.
Тақырыптың өзектілігі
Қазақ зиялыларының саяси қызметінде айрықша орны бар Алаш қозғалысы мен Алаш Орда тарихының маңызы уақыт өткен сайын кемімейді. Ел тәуелсіздігін аңсаған Алаш арыстары өз дәуірінің азаматтық міндетін атқарды, ал олардың ұлттық идеясы бүгін де қоғамдық ойға ықпал ететін құндылық ретінде сақталып отыр.
Қазақстан тарихының іргелі тақырыптарының бірі — отарлық кезеңдегі Қазақстандағы орыс ғылыми интеллигенциясының қызметі. Орыс пен қазақ халқының өзара байланысының тарихи тамырлары терең болғанымен, оқиғалардың шиеленісуі және деректердің молдығы тұрғысынан ХХ ғасырдың басы ерекше назар аударады. Бұл кезең қоғамдық-саяси және мәдени дамуға үлес қосқан қайраткерлердің өмірі мен қызметін жан-жақты ашуға мүмкіндік береді.
Қиындық пен қайшылық
Отарлау саясаты күшейген жағдайда шоқындыру, орыстандыру, ұлыдержавалық шовинизм көріністері байқалды. Бұл құбылыстар көп зерттеулерде айтылды.
Күрделі мұра
Соған қарамастан ағарту ісінде, ғылыми зерттеулерде және шаруашылықтағы кейбір оң өзгерістердің орын алғанын жоққа шығаруға болмайды. Қазақ ұлттық саяси элитасының қалыптасуына осы ортадағы байланыстар да ықпал етті.
Орыс–қазақ интеллигенциясы: ықпалдастық кеңістігі
Зерттеу нәтижелері бойынша өзара белсенді байланыс пен ықпалдың қызған кезеңі — ХІХ ғасырдың екінші жартысы. Бұл уақытта қазақ ағартушылары әлемдік мәдениеттің жетістіктерін үйреніп, қабылдауды дәріптеді; олардың қоғамдық белсенділігі күшейді. Осы тұрғыдан алғанда, орыс мәдениеті рухани қуаттың бір көзіне айналды.
Сонымен бірге қазақ қоғамының таңдаулы өкілдері Ресейдің әкімшілік және ғылыми құрылымдарына араласа бастады. Бұл үдерістердің бәрі қатал отарлық саясат жағдайында жүрді. Ең қызығы — жүргізілген шаралардың нәтижесі кейде патша өкіметінің бастапқы мақсатынан ауытқып, ғылым мен өлкетану үшін құнды деректердің жиналуына алып келді.
Түйін
Отарлық мүддеден туындаған ғылыми-әскери экспедициялар да өз міндетінен асып түсіп, қазақ халқының тарихы, этногенезі, экономикасы туралы құнды мәліметтер жинады. Осындай ортада азаматтық ар-ожданын сақтай білген тұлғалардың ғылыми мұрасы ерекше бағалауды қажет етеді.
Г.Н. Потанин және қазақ зиялылары: достық пен ғылыми мұра
Осындай аумалы-төкпелі заманда өзіндік ұстанымы бар орыс оқымыстыларының бірі — Г.Н. Потанин. Ол қазақтың ұлы тұлғасы Ш.Ш. Уәлихановтың жан досы ретінде ғана емес, Орталық және Ішкі Азияны зерттеуге қосқан үлесімен де ерекшеленеді. Екі тұлғаның өмірі өзара терең сыйластыққа, мәңгілік достыққа ұласқан рухани байланыс үлгісі ретінде сипатталады.
Ресей империясының құқықтық-саяси шектеулеріне қарамастан, олардың өзара түсіністігі мен идеялық жақындығы назар аударарлық. Потаниннің ғылыми мұрасының Қазақстан тарихындағы орны — оның қазақ халқының ауыз әдебиеті, материалдық мәдениеті, шығу тегі жөніндегі деректерді жинап, ғылыми айналымға енгізуімен де айқындалады.
1905–1917 жылдар: саяси серпіліс және зиялылар эволюциясы
1905 жылғы революциялық өрлеу барысында патша өкіметі еңбекші халық наразылығынан және шет аймақтардағы қозғалыстардан қауіптенді. 1905 жылғы 6 тамыздағы Мемлекеттік Дума жөніндегі манифес қазақ халқына да депутат сайлау құқығын берді. Қазақ зиялылары осы үдерістің бас-қасында жүріп, ірі мәселелерді көтеріп, саяси сауатын арттыра бастады.
Алайда сол кезеңде қазақ қоғамында үгіт-насихат жұмысын жүйелі жүргізетін тұрақты саяси ұйымдар әлі қалыптаспаған еді. Сондықтан думаға дайындықтың қысқа мерзімі жағдайында ұлт зиялылары алғаш рет саяси партия құру әрекетіне кірісті.
Неге жік пайда болды?
Ақпан революциясынан кейін ұлт зиялылары Алаш партиясы төңірегіне топтасты. Алайда Қазан төңкерісінен соң зиялылардың бір бөлігі қазақ халқы үшін социализм идеяларын қолайлы деп танып, большевиктік бағытқа бет бұрды. Бұл үрдіске Уақытша үкіметтің жер, автономия секілді түйінді мәселелерді жедел шеше алмауы және оларды Құрылтай жиналысының құзырына ысыруы әсер етті.
"Бірлік", "Жанар", "Талап", "Жас азамат", "Үш жүз" сияқты ұйымдар мен бірқатар жастар бірлестіктері алаштық идеологияға қарсы күрес жүргізіп, бостандыққа жеткізудің большевиктік жолын таңдады. Олардың саяси ықпалы бірден күшейіп кетпегенімен, дем беруші орыс большевиктерінің қолдауы арқылы белгілі бір саяси күш ретінде көрінді.
Ішкі Азияны зерттеу: Потанин, Пржевальский, Певцов
Г.Н. Потаниннің еңбектері арқылы біз Азияны зерттеуші өзге саяхатшыларды да көреміз. ХІХ ғасырдың екінші жартысында географиялық ашылымдар тарихында және Ішкі Азияны зерттеуде орыстың үш саяхатшысы — Г.Н. Потанин, Н.М. Пржевальский, М.В. Певцов — ерекше орын алады.
Г.Н. Потанин
Этнографияға көбірек ден қойды; халықтар дүниесіне құрметпен қарап, ауыз әдебиетін жүйелі жинады. Солтүстік Моңғолия, Ордос, Шығыс Тибетті зерттеуге елеулі үлес қосты.
Н.М. Пржевальский
Табиғат көріністерін әсерлі сипаттады; аңшылық тақырыбына жиі тоқталды. Ордос және Жоңғария бойынша маңызды деректер қалдырды.
М.В. Певцов
Аумақтың нақты сипатын ықшам, нұсқа берді; Солтүстік Тибет бойынша мәліметтері құнды. Маршруттары өзге деректерді толықтырды.
Бұларға дейін Моңғолия, Жоңғар, Шығыс Түркістан және Тибет туралы біліміміз мардымсыз, аңызға жақын еді; батысеуропалық еңбектерде де қателіктер көп болған. Нақты ғылыми деректердің жүйелі қоры осы зерттеушілердің экспедицияларымен қалыптаса түсті. Олардың жұмыстары география және этнографиямен ғана шектелмей, геология, зоология, ботаника, археология салаларын да қамтыды.
Потанин тәсілінің ерекшелігі
- Әскери нөкерсіз де саяхаттауға болатынын тәжірибемен көрсетті; сапарға жұбайын бірге алып жүрген.
- Халықтарға сый-құрметпен қарап, эпос пен этнографияны «тірі мұражай» ретінде зерттеді.
- Киіз үйі тігілген жерде адамдар үзілмей, ұзақ сұхбат арқылы нақты деректер жинады.
Потанин зерттеулерінде түркі тайпалары (Алтай түркілері, ұранхай, қырғыз, өзбек және т.б.), моңғол топтары (халха, дүрбіт, бурят, торғаут, орда моңғолдары және т.б.), сондай-ақ тангуттар, дүнгендер, қытайлар туралы мәліметтер мол. Жиналған материалдардың ішінде 300-ден астам аңыз, ертегі және тарихи дерек бар екені атап көрсетіледі.
Ғылыми мойындалу және естелік
1886 жылы Потанин Географиялық қоғам тарапынан жоғары бағаланып, Константин медалімен марапатталды. Оның жетістіктері халықаралық ортаға да мәлім болды: Қытайдағы Наньшань жотасындағы шың, Моңғол Алтайындағы мұзбел Потанин есімімен аталады. Новосибирск, Томск, Омбы қалаларында көшелерге аты берілген. 1957 жылы Томскіде, университет бағында қабірі жанынан ескерткіш қойылды.
Зерттеу нысаны, пәні және әдіснамасы
Зерттеу нысаны
Орыс демократиялық ғылыми интеллигенциясының өкілі, танымал ғалым Г.Н. Потанин және онымен тығыз қарым-қатынаста болған қазақ зиялылары, оқымысты ғалым-ағартушылар.
Зерттеу пәні
Г.Н. Потанин мен қазақ зиялыларының өзара ықпалын ашу арқылы олардың саяси және рухани көзқарастарына тарихи талдау жасау.
Зерттеуде отандық тарих ғылымындағы соңғы жылдардағы түбегейлі өзгерістер ескеріліп, кеңестік кезеңдегі таптық-партиялық ұстанымдардың шектеулері сын тұрғысынан бағаланады. Бұған дейін Потанин мен қазақ зиялыларының саяси-қоғамдық және рухани байланыстары арнайы тарихи зерттеу нысанына толық айналмай келгені атап өтіледі.
Әдістер
Методологиялық негіз ретінде диалектикалық тарихи даму заңдылықтары, өркениеттік және салыстырмалы талдау, жүйелілік, талдау-жинақтау және қорыту тәсілдері қолданылады. Мақсат — Потанин өмір сүрген ортадағы әлеуметтік-саяси ахуалды, қазақтың саяси және ғылыми элитасымен байланыстарын, дүниетанымдық ұстанымдарын мүмкіндігінше объективті бағалау.
Мақсат пен міндеттер
Зерттеудің басты мақсаты — Г.Н. Потанин мен қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі мен саяси-рухани көзқарастарын тың деректік материалдар негізінде жаңа көзқарастар тұрғысынан талдап, олардың тарихи құндылығын айқындау.
Негізгі міндеттер
- ХІХ ғ. екінші жартысы – ХХ ғ. басындағы орыс және қазақ зиялыларының өзара ықпалдастығын сипаттау.
- Потаниннің саяси және ғылыми көзқарасының қалыптасуына өскен ортасы мен Сібір кадет корпусының ықпалын көрсету.
- Моңғолияға, Қытайға сапарларын талдап, Ресейдің шығыстану ғылымына қосқан үлесін айқындау.
- Сібірдегі саяси-қоғамдық қызметіне тоқталып, облысшылдар қозғалысы мен саяси топтарға ықпалын бағалау.
- Ш. Уәлиханов, Мұса Шорманов секілді тұлғалармен қарым-қатынастың жемістілігін көрсету.
- Сібір және Алаш автономияларының теориялық бастауларын, ерекшеліктері мен сипатын айқындау.
- ХХ ғ. басындағы қазақ зиялыларының дүниетанымын көрсетіп, Потанинмен қарым-қатынасын талдау.
Ғылыми жаңалық және дереккөздік база
Жұмыстың ғылыми жаңалығы мәселенің кешенді түрде қарастырылуымен байланысты. Қазақстан тарихы ғылымында алғаш рет Потанин мен қазақ зиялыларының саяси-қоғамдық көзқарастарына талдау жасалып, Томск облысының мемлекеттік мұрағаты, Томск университеті қорларындағы құжаттар ғылыми айналымға енгізіледі.
Диссертацияда айқындалатын жаңа қырлар
- Орыс зиялыларының қазақ зиялыларының көзқарасына және ғылыми шығармашылығына ықпалын бағалаудың әдіснамалық негізі.
- Потаниннің Сібірдегі саяси топтармен қатынасы мұрағат деректерімен кешенді талдануы.
- Ш. Уәлихановтың Потанин дүниетанымына ықпалы және оның Потанин үшін «Еуропаға ашылған терезе» рөлі.
- Мұса Шормановтың қазақ этнографиясына қатысты деректер жинауға қосқан үлесі және адамгершілік-ғылыми байланыс сипаты.
- Орталық Азияға, Шығыс Тарбағатайға сапарлары бойынша ғылыми тұжырымдардың жүйеленуі.
- Ж. Ақпаев, Н. Құлжанова, Ә. Ермеков, А. Біржақсин секілді тұлғалармен байланыстардың жаңа қырлары.
- Потанин және Алаш автономиясы мәселесінің баяндамалар мен мақалалар негізінде талдануы.
Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар
- Орыс және қазақ зиялыларының Алаш және Сібір автономиялары туралы көзқарасы біркелкі болған жоқ.
- Потанин және Сібірдегі саяси топтар өз жерінің патриоттары ретінде көрінді.
- Ш. Уәлиханов Потаниннің ғылыми бағыт-бағдары мен көзқарасының қалыптасуына ықпал етті.
- Мұса Шорманов пен Потанин арасындағы ағартушылық-ғылыми байланыс қоғамдық пайда әкелді.
- Қазақстанды зерттеуде қазақ зиялылары Потанин еңбектеріне елеулі үлес қосты.
- Орталық Азияны зерттеу шығыстану ғылымын жаңа деректермен байытты.
- Екі жақтың қарым-қатынасы өзара жазысқан хаттар арқылы да нақтыланады.
Сыннан өтуі және практикалық маңызы
Апробация
Зерттеудің негізгі тұжырымдары Астана, Алматы, Атырау, Ақтөбе, Павлодар қалаларында өткен халықаралық және республикалық конференцияларда баяндалды. Тақырыпқа сәйкес 32 мақала Қазақстан, Ресей және Қырғызстанның ғылыми басылымдарында жарияланды.
Құндылық
Жұмыс тарихи тұлғалардың мұрасын талдаудың теориялық-әдіснамалық негізін кеңейтуге, Қазақстан тарихын тереңірек тануға, арнайы курстар мен семинарларда пайдалануға мүмкіндік береді.
Құрылымы
Зерттеу жұмысының құрылымы тақырыпты және алға қойылған міндеттерді ашуда логикалық бірізділікке негізделіп жасалған: кіріспе, бес тарау және қорытынды бөлімдер арқылы жүйеленеді.