Сөз болғаныңа
Тағдыр әу баста пешенеге жазылады. Асылмұрат бала жастан «пешене» дегенді кісінің маңдайы деп түсініп өсті. Жас адамның маңдайында әжім болмайды: тері мен сүйектің арасында болар-болмас із бар болғанымен, сырт көзге сезілмейді. Бірақ жылдар жылжып, адам егделенген сайын маңдайға көлденең сызылып әжім түседі. Сол шимай кейіпкеріміздің көзіне жазу болып елестейтін.
Ол жұмысбасты пенденің өмір жолы, кім болмағы, нендей қатерлі асулардан өтетіні, қандай күй кешетіні — бәрі алдын ала айнаға түскендей маңдайда жазылып қояды дегенге кәдімгідей иланатын.
Тұйық мінезден — тірі сөзге
Кейіпкеріміз сөзге жоқ, сырын ішке жиып, біртоға мінезбен өсті. Құрбылары таласа сөйлеп, көптің ортасында көзге түсіп жүргенде, бұл пақырың «аузынан сөзі, иінінен бөзі түсіп», дастарқанды шет жағалап отырғанды қалайтын. Сөйлегеннен тыңдағаны көп болды — «құйма құлақ» атанды.
Үндеместің сыры ішінде еді: қоңыр мұң, адамшылық арыз, жүрек шері сыртқа шықпай қордалана-қордалана, бір күні Асылмұратты «бір отырып жазып тастайтын» жазушы етті. Уақыт өте келе тірі сөз теру кәсібіне айналды.
Адамтанығыштың көзі: әжімнен тағдыр оқу
Жылдар өте ұшырасқан, танысқан кісілердің қас-қабағына қарап, бейне бір маңдай әжімінен келешектегі тағдырын оқып-танып қоятын көріпкелге ұқсап кетті. «Адамтанығыш», «мінездің рентгені» атанды.
Сөз киесі Асылмұратты көп қинамай, қиын-қыстау шақта бәле-жаладан қорғап жүргендей болды. Тілеуі жақсы, көргені көп кісімен жолықтырды. Сол сөздің арқасында абыздың алдын көрді. Көп ұзамай қол басындай жұқалтаң кітабы шығып, бір ұстазы тәуір екен деп жылы лебіз жазды. Тіршілігі түзеліп, наны жүрді. Іштей сөз киесіне шүкіршілік етті.
Ішкі тәртіп
«Алла берген өнер нығметіне адал жүріп, ақ сөйлеп қызмет етсем» деген ниет оны ұдайы жинақылыққа шақырды.
Бақылау
Көз алдынан дөңгеленіп өтіп жатқан тіршілікті шолып, «осы қалай?» деген сұрақты сөзге айналдыруға дағдыланды.
Жауапкершілік
Сөздің киесін сезінген сайын, өз салмағының мысқалдай екенін де тереңірек ұқты.
Шабыт пен дерт: жазбаса — жынданғандай
Шеберлік шырағы көкірегіне сәуле боп құйылды: сөзден — сөйлем, сөйлемнен — толғаныс, толғаныстан — тарау туды; тарау тарамданып, тағдырдың шерін қозғады. Жазған сайын ой ағыны дауылды күні жағаны ұрған теңіз толқынындай дүркіреп, дүниені көтеріп әкетердей болатын.
Тірі сөзді тәспіше тізбемесе отыра алмайтын күйге жетті. Жазбаса — жынынан айырылған бақсыға ұқсайтын. Кей күндері үнсіз сазарып, аспан асты төңкерілгендей сезініп, көз алды күңгірттеніп кететін. Мұндайда зайыбы мен балалары бетіне келмей, үйді босатып, дыбысын білдірмей ығысып кететін.
Бейнелі сөздің қуаты
Дүниені суретпен көретін, бояумен беретін сөз киесі қонды. Ол қарындашын қатты ұстап, жанарын жартылай жұмып, ойдың нақышын табатын болды. «Көкжиекке сіңіп бара жатқан күн — сексеуіл шоғына ұсталған тандыр нан», «уілдеген сары жел — көп сапырылған қымызша есеңгіретеді» деп, сөзбен сурет салды.
Өмірде жүре берсе — жолаушы шаршайды. Өтіп жатқан уақыт емес: уақыт бірқалыпты. Уақытты «белінен басып», тасқаяқтай тоғысып өтіп бара жатқан — мына өзіміз.
Шығыс аңызы: мың кітаптан — бір кітапқа
Жігіт ағасы жасына жеткен Асылмұрат түнімен жазудан талып, таң алакеуімде төсегіне гүрс құлап түсті. Сол сәтте есіне көне шығыс аңызы оралды.
Есте жоқ ескі заманда қаһарлы хан уәзірлерін жинап, қазынадан қаржы бөліп, хансарайдың түстік бетіне биік жотаға ғажайып кітапхана салуды бұйырады. Дүниенің төрт бұрышын аралап, адамзат ақыл-ойын мың кітапқа жинаңдар дейді. Ғұламалар жылдар бойы тер төгіп, мың томды теңдеп әкеледі.
Бірақ хан егде тартқанда: «Мың томды оқуға мұршам жоқ, жүз кітапқа сыйғызыңдар», — деп қайта бұйырады. Уақыт өтеді, ғұламалардың біразы дүниеден өтеді, жүз том дайын болады. Хан одан әрі ауырып: «Енді бір кітапқа сыйғызыңдар», — дейді. Ғұламалар тағы да сығып, сүзеді. Ақыры жалғыз кітап дайын болғанда, бас уәзір ханның төбесіне көтеріп әкеледі. Хан кітаптың сыртын бір сипап, оны ашуға да үлгермей, бақиға аттанады.
Асылмұрат осы аңызды ой елегінен өткізіп, өзін ханмен іштей салыстырды: ес білгелі «дүниенің кітабын» оқыды; көз майы таусылып, жанары сіркеленіп, плюс үш көзілдірікке дейін барды; омыртқасын тұз, буынын сарысу ұстады. Тірі сөз қуумен тіршілігі өтті. Кітап палатасынан «оқырманы бар жазушы» деген бір жапырақ куәлік тиді.
Әңгіме-хикаяттарының тізбесі жүзге жуықтады. Газет-журнал, бейнетаспа, үнтаспа, интернет, түрлі порталдарда жарияланған үзіктерін шолудың өзі ұзақ шаруа. Тілі мен мінезін зерттеп, ғылыми атақ қорғап жатқан әдебиетші, тілші де бар. Бірақ кей-кейде: «бір күні хан секілді, бір кітапқа сиғызылған ақылды ашып оқуға үлгермей, сұлап түспейін» деп іштей қауіп қылатын.
Жинақ құрастыру: еңсені езген екі апта
Ол жүзге жуық әңгімесін қайта түзіп, сүзіп, елеп-екшеп, «жаңа ғасырдың соңына дейін оқырманнан көз жазбайды» деген бір шоғырын таңдап алды. Түні бойы үңіліп, жауһар әңгімелердің басын құрап, екі апта бойы компьютерге қадалып терді. «Бітірдім-ау» дегенде шекесі шаншып, ыстығы көтеріліп, төсек тартып жатып қалды. Саусылығы суалған көлшік секілді сарқылуға таяпты.
Үй ішіндегі үнсіздік
Жедел жәрдем қызу түсіретін дәрі салғанымен, мардымды сөз айта алмады. Кешке үйіне бас сұққан сәулетші досы төсекте сүлелеп жатқанын көріп шошынды. Тамырын ұстап, көзін қадап ұзақ үнсіз отырды да: «Сөз киесі соқты ма?» — деді.
Зайыбы дыбысын білдірмей ғана қою шай әкелді. Жанарында ұйыған мұң. Асылмұрат жұбатқысы келіп: «Бір терлесем, жазылып кетермін. Екі апта бойы қолжазба ақтарып, шаңын қағып, тірі сөзді қайта тірілткенім жаныма батты», — деді.
«Жетер! Болдым, тойдым, қойдым! Жинағымды шығарып алған соң жан тыныштығын ойлаймын!» — деп ширықты. Бірақ бұл сөзі — себепке сылтау еді. Маңдайға жазылған жазудан пенде ешқашан қашып құтыла алмайды. Күн өткен сайын сөз киесінің зілбатпан салмағы еңсесін басып, үстелге қайта отырғыза берді.
Саунадағы үміт, үстелдегі үрей
Сәулетші досы келіп, жылы киіндіріп, қолтығынан демеп, іргедегі саунаға апарды. Елді шығарып, терлетті. Ыстық бу етінен өтіп, сүйегіне жеткендей болып, арам терін тапқа қойған сары майша ерітіп шығарды. Асылмұрат әл-қуат жиып, аяғынан тұрып кетемін деп дәмеленді.
Үйге келген соң шай ішіп, шамалап тілдесіп, жұмыс бөлмесіне өтті. Үстел үстіндегі үйілген қағазды көргенде жүрегі әлденеге көтерілді. Неліктен екенін өзі де анықтап үлгермеді: үстелге келіп, жауар бұлттай түйіліп отырып қалды. «Өмір бойғы жазғандарымның маржаны осы. Осы маржанды жарыққа шығарып, оқырманмен қайта беттессем — армансызбын», — деді ішінен.
Қолы қалтырап, қолжазбаның үстінен ақырын сипады. Саусағының табы тиген аппақ қағаз жан біткендей дір етті. Шындығы мол сөз — жанарын жұмса-ақ қағаз бетінен тіріліп, көз алдына қалқып тұратындай көрінді. Зайыбы иығына жеңсізін жауып, әзілмен: «Өз жазғаныңнан өзің үркіп тұрмысың?» — деді.
«Үріккенім жоқ. Бірақ осыларды әптиектей етіп жарыққа шығарудың жолын ойлап отырмын», — деді ол. Зайыбы: «Министрліктегі баспа маманына жолыққаның жөн. Мемлекеттік тапсырыспен шықса, ел-елге тарайды», — деп ақыл қосты.
Министрлік дәлізі: қолжазба теңізі
Асылмұрат аяғына әрең тұрып, аптаның аяғында қаланың сол қабағындағы министрлікке барды. Қабырғалы биік үйдің іші-сырты аяқ алып жүргісіз: жылтырап киінген жас мамандар қағып кете жаздайды, үстінен иіссулы жылы леп еседі. Лифтпен көтерілгенде, осы жерде істеген жастық шағы еріксіз еске түсті: бұрын болса бесінші қабатқа жүгіріп шығатын, әзіл айтып, көңіл құрып жүретін. Енді — салқын сәуле шашқан айдай, тық-тық басып келе жатқан шағы.
Баспа бөлімінің бастығы айтқан шындық
Бөлім бастығы — қолжазбадан гөрі станоктың «шыжығын» көбірек білетін инженер-баспагер екен. Асылмұраттың уәжін салқын қабақпен тыңдап, қабырғаны тұтас алған шкафты нұсқады: ішінде он бес роман, дастан, өлең — құшақ-құшақ, пәпкі-пәпкі қолжазба.
«Кеше мұнайшы зейнеткер он том естелік арқалап әкелді. Абақтыдан шыққан бір бизнесмен қырық бір дастан жазыпты — шығармайсыңдар деп бензин алып кірмек болды. Қызыл жағалы шақырып әрең құтылдық», — деді ол.
Сосын сыбырлап: «Сенесіз бе, түсімде облыстың бір әкімі ‘дүниеде жоқ естелік жазғам’ деп мені тұншықтырып жатыр. Қайда қарасам — роман, дастан, драма... Осы күнгі жұрттың бәрі шаруасын ысырып қойып, шетінен жазушы болып кеткен бе?» — деді.
Осы сөздер Асылмұраттың өрекпіген көңілін су сепкендей басты. Айнаға қараса, өңі жуған шүберектей бозарып кетіпті. Есіктен сүйретіле шықты. «Жазушы... жазушы...» деген сөз құлағында зыңылдап, көпке дейін басылмады.
Зәулім үйден шыққанда ғана бір-ақ ес жиып, азынаған желге кеудесін тосты. Суық жел жейдеден өтіп, жүрекке жеткендей. «Қалай ғана ‘шыр’ етіп шығып кетпей, осыншаға шыдап жүр екенсің?» деген ой жанын тіліп өтті.
Қазанның шуақты таңы: қайсар мінез қайта оянды
Асылмұраттың бала жастан сүйегіне сіңген мінезі бар еді: ойына алған шаруаның ұштығына жетпей тынбайды. Жетпесе де «жетіп жығылады». Қазанның қыл ортасы — таң мамыражай атты. Аспан асты кірсіз. Күздің шуақтанып, май еріткендей елжірейтін сирек күндерінің бірі. Көше жиегіндегі ақ қайың ұйқы құшағындағы кісіше мүлгиді.
Таңның осы бір ғажайып күйі оның бойына тосын күш құйды. Кеше ғана министрлікке барып, шенеунік жағалап шыққандағы күйзелісін күн шуағы жуып кеткендей болды. Үстел үстіндегі қолжазбасын қайта жинап, қаттап, пәпкіге салды. Үлкен шаруаға тәуекел еткендей, жылдам киінді. Зайыбы галстугін түзеп, әтірін сеуіп, аяқ киімінің бауын байлап, есікке дейін шығарып салды.
Баспаның жекешеленуі: нарықтың басқа беті
Баспаның көбі жекеменшікке өткен. Мемлекеттік тапсырыспен оқулық шығаратын, мемлекет иелігінде қалған жалғыз баспа Алматыда ғана еді. Тоқсаныншы жылдардың басында елдің тақыр кедей күйін көтереміз деген кезеңде министрліктегі бас маман Тұрар бір шешімге бекінді: мемлекет мойнындағы бірнеше баспаны жекешелендіру.
«Алыңдар! Байыңдар!» деген ұран
Ол баспа директорларын жинап: «Алыңдар! Байыңдар! Бірақ бюджетке алақан жайып ақша сұрамаңдар. Өз беттеріңше тапсырыс алып, өз беттеріңше күн көріңдер», — деді. Кеңсе, үстел, құрал-жабдық, ескі компьютер, бір-бір жеңіл көлік те «моральдық ескірген» деген есеппен шығарылады, тек аренда ақы төленеді деген уәде айтылды.
Сол сәтте талайының көңілі босап, «өлген әкелері тіріліп келгендей» қуанды. Бас маман да іштей мәз болды: мемлекет жүгін жеңілдетемін, рынокқа бейімделеміз деп ойлады.
Бірақ өмір түйткілі Тұрар ойлағаннан басқа қырынан шықты. Жекешеленген баспалар аз уақыттың ішінде аяққа тұрып, байыған сайын, жазушыға деген қатынас та өзгерді: «Иіні келсе — көрерміз... демеуші тапсаң — басып береміз...» деген ерін ұшындағы жауап жиіледі. Көңілдегі көрікті ойды базардағы нарық өз заңына салды.