қоршаған ортаны қорғау туралы
Табиғатқа иелік ету емес — жауапкершілік
Жабайы табиғатты бағындырған адам өзіне Жердің «иесіндей» қарап келді. Алайда ұқыпты иеленуші болу қажеттігін бірден ұғына қойған жоқ. Табиғат байлықтарының шектеулі екенін, кейбір ресурстардың өздігінен қалпына келмейтінін, табиғатты сақтау мен молайтуды қажет ететінін түсіну үшін ұзақ уақыт өтті.
Табиғат ресурстарын қалпына келтірмей, көбейтпей және сақтамай пайдалану табиғи ортаның бұзылуына, ресурстардың сарқылуына әкеледі. Бұл — адамзаттың биологиялық түр ретінде өзінің негізгі қажеттіліктерін қамтамасыз ете алмай, өмір сүру мүмкіндігін жоғалту қаупі бар деген сөз.
Тұтыну шегі: неге оны анықтау қиын?
Адамдар табиғатты ұқыпты пайдаланудың өз өмір сүру шарты екенін түсінген соң ғана табиғатты қаншалықты және қандай көлемде пайдалануға болатынын ойлана бастады. Бірақ тұтыну шегін анықтау — өте күрделі мәселе.
«Нақты қажеттіліктің шегін анықтаудың ешқандай мүмкіндігі жоқ: қажеттілікті қанағаттандырудың жаңа құралы ашылады, ол өз кезегінде жаңа тұтынымды, жаңа қажеттілікті тудырады».
Ұдайы өсіп отыратын қажеттілік пен табиғаттың үйлесіміне қалай жетуге болады? Тұтыну шегі деген не? Одан асқанымызды қалай білеміз? Егер Гегельдің логикасына сүйенсек, тұтынудың шегі — өзің өндірген көлеммен шектелу, ал өндіргеннен артық тұтыну — артықшылық (немесе шамадан тыс тұтыну).
Бірақ бүгінгі қоғамда мұны дәл осылай өлшеу мүмкін емес: өндіріс пен тұтыну жеке адамның деңгейінен шығып, қоғамдық сипатқа айналды. Бір өнімді жасауға көптеген адам қатысады, ал оның экологиялық ізі бірнеше аймаққа, кейде бірнеше құрлыққа таралады.
Материалдық мақсаттың этикалық шегі
Азаматтық сананың озық үлгілері де, діни қағидалар да осыны меңзейді. Тарихшы А. Тойнбидің айтуынша, дін негізін қалаушылар ғаламның жаратылысы, рух пен тән туралы әртүрлі пікірде болғанымен, этикалық ұстанымда көбіне бір тоқтамға келеді: егер материалдық байлықты басты мақсат етсек, ол түптің-түбінде адамды сорлатады.
Өкінішке қарай, табиғи ортаның қазіргі ахуалы тұтыну шегінің үнемі сақтала бермейтінін көрсетеді. Бір жағынан, өндіріс үдерістеріне қоғамның дамуына қажет көлемнен ондаған, тіпті жүздеген есе артық табиғи ресурстар тартылады. Екінші жағынан, планетаның кез келген тұрғыны өз қажеттіліктерінің толық қанағаттанбайтынын айтады. Ең сорақысы — адам неғұрлым көп тұтынған сайын, тұтыну деңгейіне қанағаттанбауы жиілей түседі.
Тұтыну мәдениетінің «құндылыққа» айналуы
Өндірісі дамыған елдерде тұтыну біртіндеп басты өмірлік құндылыққа айналды. Әлеуметтік мәртебеге ұмтылу, жарнама, мемлекеттік саясат, тауар нарығы, коммерция — барлығы тұтынуды үздіксіз ынталандырады.
«Біздің жоғары өнімді экономика… тұтынудың біздің өмір салтымызға айналуын талап етеді: зат сатып алу мен тұтыну дәстүрге, тұтыну рухани қажеттілікке, өзіміздің “кім екенімізді сездірушіге” айналуы керек… Бізге заттардың сатып алынуы, тасталуы және басқасымен ауыстырылуы қажет».
Осындай тұтынуды қамтамасыз ету үшін табиғи ресурстар көп мөлшерде пайдаланылады. Оның салдары — ресурстардың сарқылуы, орманның кесілуі, топырақ пен судың тозуы, атмосфераның ластануы, тіпті климаттың өзгеруі.
Байлық өссе де, теңдік артпайды
Қазіргі планетаның орташа тұрғыны XX ғасырдың басындағы тұрғынмен салыстырғанда шамамен 4,5 есе бай. Бірақ әл-ауқат әлемде біркелкі таралмаған: бір миллиард адам молшылықта өмір сүрсе, бір миллиард адам жоқшылықта күн кешеді.
- Қазіргі есеп бойынша 157 миллиардер және екі миллионға жуық миллионер бар.
- 1,1 млрд адамның күніне 1 АҚШ долларына жетпейтін табыспен өмір сүретіні айтылады.
- Теңсіздік алшақтығы: 20% ең кедей және 20% ең бай топтардың табыс айырмасы 1960 ж. — 30 есе, 1980 ж. — 45 есе, 1990 ж. — 59 есе.
Артық тұтынудың қарсы жағы — кедейлік — экономикалық та, әлеуметтік те мәселелерді автоматты түрде шешпейді, қайта шиеленістіре түседі. Дегенмен табиғат үшін зиянның «бай» немесе «кедей» болуы маңызды емес: бұзылу екі жағдайда да болуы мүмкін.
Орманды аймақтардағы кедейлер күнкөріс үшін орманды кесуге мәжбүр, ал кейбір көшпенді қауымдар жайылымдарды шөлейттендіріп жібереді. Яғни табиғатты бүлдіру кедейшіліктен де, молшылықтағы шамадан тыс тұтынудан да туындауы ықтимал.
Экологиялық жүктеменің негізгі үлесі кімнің еншісінде?
Табиғатқа түсетін жүктеменің басым бөлігі өнеркәсібі дамыған елдердің үлесіне тиеді. Олар әлемде өндірілетін болаттың шамамен 2/3 бөлігін тұтынады, сондай-ақ алюминий, мыс, қорғасын, никель, қалайы, мырыш сияқты металдардың да елеулі бөлігін пайдаланады. Энергия тұтынуы да өте жоғары.
Атмосфераға шығарылатын парниктік газдардың шамамен 2/3 бөлігі осы елдерге тиесілі деп айтылады. Сонымен қатар энергия тұтыну салдарынан күкірт пен азот тотығының 3/4 бөлігі ауаға тарайды. Олар зиянды химиялық қалдықтардың басым бөлігін, соның ішінде озон қабатын бұзатын галогенді көмірсутектердің де негізгі үлесін шығарады.
Тұтынылған ресурстардың орнын толтыру және бүлінген биосфераны қалпына келтіру толық көлемде орындалмай отыр. Нәтижесінде табиғатқа қатысты «экологиялық қарыз» ұдайы өсіп, жылына триллион долларға дейін жететіні айтылады. Мысал ретінде атмосферадағы көмірқышқыл газының өсуін баяулатуға жыл сайын 65 млрд қаржы қажет деген пікір келтіріледі.
«Ластаушы төлейді» қағидасы және оның шынайы орындалуы
Дамыған елдерде «ластаушы төлейді» қағидасы жарияланған: өндірістен шығатын ластаушы заттардың мөлшері нормаланады, нормадан асса айыппұл салынады, ал жиналған қаражат табиғатты қорғауға жұмсалуы тиіс.
Алайда мұндай талаптар іс жүзінде толық орындала бермейді және көбіне тек өз аумағындағы ластауды есепке алумен шектеледі. Ал зиянның бір бөлігі жүздеген, мыңдаған километр қашықтықтағы өңірлерге тарайды. Сол аймақтардағы шығынды өтеу тетіктері көбіне қарастырылмайды.
Мысал ретінде, АҚШ әлемдік ластаушылардың шамамен 40%-ын шығарады деген дерек айтылады. Бұған қоса басқа елдерде орналасқан америкалық компаниялардың қызметін есептесек, экологиялық қарыздың ауқымы ұлғая түседі. Мұндай қарызды өтеу үшін, бейнелеп айтқанда, ондаған жыл бойы тұтынуды күрт қысқартып, табиғатты қалпына келтіруге басымдық беру қажет болар еді.
Қарыз кімнің мойнында: дамыған елдер ме, әлде дамушы елдер ме?
Кейбір дамыған елдердің үкіметтері экологиялық міндеттерді басқа мемлекеттерге, негізінен дамушы елдерге жүктегісі келеді. Олардың уәжі: «ластаушы өндірістер дамушы елдерде орналасқан, демек олар зиянды өтеуі керек».
Бірақ бұл логикада маңызды жайт назардан тыс қалады: дамушы елдердегі өндірістердің едәуір бөлігі дамыған елдердің компанияларына тиесілі, ал өндірілген өнімнің көп бөлігі сыртқы нарыққа шығарылады. Сонымен қатар шетелдегі кәсіпорындардың иелері табиғатты қорғауға жеткілікті қаржы бөле бермейді.
Нәтижесінде дамыған елдер дамушы елдердің ресурстарын алып қана қоймай, өндірістің ластау салдарын сол жақта қалдырып, табиғат қорғау шығындарын да соларға жүктеуге тырысады. Ал дамушы елдердің экономикалық мүмкіндігі әлсіз: олар кейде өз халқының ең базалық күнкөріс қажеттіліктерін де толық қамтамасыз ете алмайды.
Кей жағдайларда бұл «көмек» ретінде ұсынылады: жаңа аумақтарды игеру, көлік пен байланыс инфрақұрылымын дамыту, жұмыс орындарын ашу. Бірақ мұндай «көмектің» бағасы — қарыздың жиналуы. 1970–1990 жылдары дамушы елдердің дамыған елдерге қарызы 200 млрд-тан 1600 млрд-қа дейін өскені айтылады.
Сонда сұрақ туындайды: кім кімге қарыз? Дамыған елдер өздерінің табиғат алдындағы экологиялық қарызын елемеуге бейім, ал дамушы елдердің қаржылық қарызы өсіммен ұлғая береді. 1980–1990 жылдары әлемдік қаржы ағымдары да осы теңсіздіктің барын аңғартады.
Мұндай әділетсіздік пен әлеуметтік теңсіздік табиғи ортаның жағдайын одан әрі нашарлатады. Табиғатты артық тұтынатын елдер мен экологиялық жауапкершілікті бөлісудегі теңгерімсіздік — бүгінгі ең күрделі түйіндердің бірі.