Стилистиканың басты мақсаты, бұдан бұрын айтылғандай, жеке сөздер мен грамматикалық тұлғалардың, сондай - ақ синтаксистік конструкциялардың қолданылу заңдылықтары мен экспрессивтік сапасын айқындау
Стилистика мақсаты мен грамматикалық стилистика міндеті
Стилистиканың басты мақсаты — жеке сөздер мен грамматикалық тұлғалардың, сондай-ақ синтаксистік конструкциялардың қолданылу заңдылықтарын және олардың экспрессивтік сапасын айқындау. Осы тұрғыдан алғанда, грамматикалық стилистиканың негізгі міндеті — грамматикалық категориялар мен синтаксистік құрылымдардың мән-мағынасын ашу, сол мән-мағынаның қалай пайда болатынын көрсету және тұлғалар мен синтаксистік шумақтардың қолданылу жүйесі мен аясын белгілеу.
Неге маңызды?
Грамматикалық тұлғалар мен синтаксистік конструкциялар сөздер сияқты стильдік салаларға оп-оңай жіктеле бермейді. Олардың қолданысы көбіне грамматикалық табиғатына және мән-мағынасына тәуелді.
Қайда қате жиі кетеді?
Жазуда да, ауызекі сөйлеуде де грамматикалық тұлғаларды орынсыз қолдану көбіне олардың сыр-сипаты мен қызметін жете білмеуден туындайды.
Норма және қате қолдану: баспасөзден мысалдар
Баспасөзде кездесетін кейбір сөйлемдер алғашқы оқығанда дұрыс сияқты көрінгенімен, грамматикалық нормадан ауытқуы мүмкін. Мұндай ауытқулар кейде сөйлемнің жатықтығын төмендетіп, мағынаны көмескілендіреді.
Ілік жалғаудың орынсыз қолданылуы
Мысал (газеттен):
«Сауданың мұндай басшылары өз тұтынушылары нені қажет етіп отыр, нені талғайды — бұл жағын зерттеуге селқос қарайды».
Жалпылық мәнде, әсіресе абстракт ұғым жасайтын тіркестерде ілік жалғау жиі түсіріліп айтылады: мемлекет басшысы, ел ағасы, сауда мәдениеті. Сондықтан бұл сөйлемдегі тіркесті «мұндай сауда басшылары» деп беру жатығырақ әрі құлаққа жағымдырақ.
Септік таңдаудағы дәлсіздік
Мысал (газеттен):
«Москвадан келген Колотов деген жолдас өте бір тығыз шаруа жөнінен сізбен сөйлескісі келеді».
Мұнда жөн сөзін шығыс септікте беру (жөнінен) үйлесімсіз. Шығыс септік көбіне істің шығу көзін білдіреді. Ал мұндай контексте жатыс септік табиғи: «жөнінде сөйлескісі келеді». Баяндауыш қызметіндегі «сөйлескісі келеді» тұлғасы да осы үлгіні қажет етеді.
Сөйлем мүшелерінің орны және мағына
Кейде грамматикалық тұлғалар мен шумақтардың орнын дәл ажыратпау сөйлемді түсінуді қиындатады. Мысал (газеттен):
«Сауда жұмысын жақсарту көп жағдайда сауда қызметкерлерінің өздеріне, олардың тапсырылған іске жанашырлықпен қарауына, инициативалығы мен іскерлігіне, тұтынушыларға жайдары, жұмсақ мінезбен сапалы қызмет көрсете білуіне байланысты».
Бұл сөйлемде жалпылауыш мәнді «сауда жұмысын жақсарту көп жағдайда…» бөлігі бүкіл тізбекті қорытындылауы тиіс. Сондықтан оны сөйлемнің соңына шығарып, ойды табиғи ретпен құру ұтымдырақ: алдымен себептер, соңында қорытынды. Халық тіліндегі үлгі де осыған жуық: «алма, жүзім, жидек, өрік — бәрі жеміс».
Шумақтардың үйлесімі және мәтін ырғағы
Ұзақ мәтінде қатар тұрған синтаксистік шумақтардың формалық әрі мағыналық жағынан қабысып келуі сөз әуезділігін арттырады. Сондықтан әр шумақты тиянақтайтын тұлғалардың өз орнында, өз иінінде қолданылуы — маңызды шарт.
Көсемше тұлғасының талаптары
Мысал (газеттен):
«Әрбір сатушы тұтынушыларға биязы, кіші пейіл мінез көрсете, мінсіз қызмет етіп қана қоймай, сонымен бірге сауданың осы заманғы жаңа прогрестік түрлері мен тәсілдерін кеңінен қолдану жолында табанды күрес жүргізуге міндетті».
Мұнда «көрсете» тұлғасы (-е көсемше) өзінен кейін мағынаны тиянақтайтын құрылымды талап етеді; ал келесі шумақпен («мінсіз қызмет етіп») үйлесімі босаң. Бұл жерде -п тұлғасы («көрсетіп») әлдеқайда үйлесімді: шумақтар әрі форма, әрі мағына жағынан бір-біріне жымдасып тұрады.
Дербес сөйлемдер арасындағы логикалық байланыс
Мағыналары ұласқан сөйлемдердің баяндауыштары қабыспаса, ой желісі үзіліп, мәтін ырғағы әлсірейді. Мысал (газеттен):
«Міне, партия мен үкіметіміз осы товарларды алдағы жылы жеткілікті мөлшерде шығарудың шұғыл шараларын қолдануда».
«Сонымен қатар, халықтың мал шаруашылығы өнімдеріне деген қажеттілігін тез арада толық өтеудің мүмкіндіктері де қарастырыла бастады».
«Жергілікті партия, совет ұйымдары мен сауда мекемелері өздеріндегі қорларды шебер пайдаланып, халықты тұтыну товарларымен үзбей жабдықтауды қамтамасыз етіп отыруға тиіс».
«Әйтсе де республикамыздағы сауда ісінде елеулі олқылықтар орын алып келеді».
Мұнда үшінші сөйлем («отыруға тиіс») алдыңғы екі сөйлемнің баяндауыштық мәнімен табиғи жалғасып тұрмайды. Логикалық рет көбіне: атқарылып жатқан шаралар → кемшілік → міндет. Тұлғаның мәнін елемеу осы жүйені бұзады. Бұдан шығатын қорытынды: грамматикалық тұлғалардың қалыптасқан қолданылу жүйесін көрсету — грамматикалық стилистиканың міндеті.
Қосымшалар: орынсыз күрделендіру мен көптік жалғауы
Грамматикалық стилистика қолданылу жүйесін айқындауда нормативтік грамматиканың деректеріне сүйенеді. Бірақ бұл екеуі бірдей емес: нормативтік грамматика сөздің құрылысы мен өзгерісін жүйелесе, стилистика тұлғаларды мағынасы мен қолданыс мақсаты тұрғысынан бағалайды.
-лық/-дік: мағыналық қажетсіз қосымша
Баспасөз тілінде мағыналық қажеттіліксіз күрделендіру жиі ұшырасады: «кіші пейілділік мінез», «өндірістік технологиялық процесс». Қазақ тілінде анықтауыш қызметіндегі сын есімге орынсыз қосымша жалғау тілдік норманы ауырлатады.
- Дұрысы: «кіші пейіл мінез»
- Қатарлануды түзету: «өндірістің технологиялық процесі» (ілік септік арқылы)
-лық/-дік сөз бен сөзді байланыстырмайды; ол жаңа мән үстейді: бірде зат есімнен сын есім, бірде сын есімнен зат есім тудырады. Сондықтан оны тек мағыналық қажеттілік болғанда қолдану керек.
Көптік жалғауы: норманы сақтау
Екі зат есім тіркескенде көптік жалғау көбіне тек соңғы сөзге жалғанады: «ғылым академиясы» (емес «ғылымдар академиясы»), «оқу орындары» (емес «оқулар орындары»).
«Балалар дәрігерлері» тәрізді қолданыстар да тосаң естіледі: қалыпты үлгі — «бала дәрігері» немесе контекске қарай «балалар дәрігері».
Көптік жалғауды қажет етпейтін тұтас ұғымдар
Кейбір сөздер қазақ тілінде мөлшері өлшенбейтін, тұтас ұғым ретінде орныққан: игілік, жақсылық. Сондықтан оларды көптік тұлғаға шығарудың қажеті жоқ.
«…сессиядан үлкен жақсылықтар күтуі…», «…осындай игіліктерге жетіп отыр…» сияқты қолданыстарда көптік жалғау мағынаны айқындамайды, керісінше табиғи нормадан алыстатады.
Диалектілік тұлғаның орынсыз араласуы
Кейде әдеби тілдегі қалыптасқан форманың орнына диалектілік нұсқа қолданылады. Мысалы (газеттен):
«…суармалы жерлердің кейбір бөлігі осында шоғырланулы».
Әдеби тілде бұл мағына «шоғырланған» тұлғасымен беріледі. Мұндай ауытқулар әдетте нормативтік грамматикада көрсетіледі.
Грамматикалық синонимия: жинақылық пен икемділік
Грамматикалық стилистиканың ерекше назар аударатын салаларының бірі — грамматикалық тұлғалар мен синтаксистік шумақтардың белгілі бір мағынада синонимдес қолданылуы. Мұндай қатарлар сөзді қайталамауға, ойды жинақы әрі жатық беруге мүмкіндік береді және тілдің икемділігін танытады.
Морфологиялық синонимдер
Мысалы, сын есімнің шырайын жасайтын -рақ және -лау аффикстері көп жағдайда бір-біріне балама: күштірек — күштілеу.
Сондай-ақ олар «…нан гөрі» тіркесімен де синонимдес келе алады: «Асаннан гөрі Мұрат икемді» — «Асаннан Мұрат икемдірек».
Септік пен көмекші есімдердің синонимиясы
Қазақ тілінде септік жалғаулары мен көмекші есімдер тіркесі сан-салалы синонимдік қатар құрайды:
- Мезгіл: «сағат 5-ке келу» — «сағат беске дейін келу»
- Мекен: «үйде отыру» — «үйдің ішінде отыру»
Үйірлі мүшелер мен жай сөйлемдердің синонимдігі
Қазіргі әдеби тілде үйірлі мүшелер (кейде құрмалас құрылымдар) ойды жинақы берудің тәсілі ретінде кең тарады және көптеген жағдайда жай сөйлемге синоним бола алады. Мысалы (Ғ. Мүсірепов):
«Мен сияқты жолдан оралып, бірақ уақиға маңайына менен бұрын жеткен Николай ағашты тасаланып, күбірлеп, балағат айтып тұр екен».
Мұндағы үйірлі анықтауышты жеке сөйлемге бөліп айтуға болады. Бірақ авторлық екпін Николайдың «бұрын жетуін» хабарлаудан гөрі, сол күйге дейінгі жағдайды қысқа ескертуге түскендіктен, үйірлі құрылым ықшам әрі әсерлі.
Тағы бір мысал (Ғ. Мүсірепов):
«Жылауы да ертеден кешке дейін бір-ақ үнмен шығатын жетім баланың бейжай, үмітсіз жылауына ұқсайды».
Мұны дербес сөйлемдерге ажыратуға болады, бірақ онда автор көздеген экспрессия әлсірейді. Демек, синонимдік қатарларды танып, мағыналық реңктерін ажырату — тіл ұстартудың тиімді жолы.
Стильге бейім тұлғалар: жазба тіл мен ауызекі сөйлеу
Жеке грамматикалық тұлғалар мен синтаксистік шумақтардың белгілі бір стиль құрамында қолданылуға бейімділігі байқалады. Бұл лексикадағыдай жаппай құбылыс болмаса да, жиі ұшырайды.
Жұрнақтар және бағалау реңкі
-паз, -қор, -қой жұрнақтарымен жасалған сөздер көбіне стильдік жағынан бейтарап емес: әсемпаз, жасампаз, дүниеқор, намысқор, әзілқой, сауыққой, даңқой.
Мысалы, «әсемпаз», «әзілқой» жеңіл әзіл, зілсіз қалжыңға икемді болса, «дүниеқор», «даңқой» өткір мысқыл, шенеу реңкін күшейтеді.
Жазба тілге тән күрделі тұлғалар
«бармақ керек», «баруға тиіс», «баруы қажет» тәрізді күрделі тұлғалар, сондай-ақ -уда тұлғасы («табыстар күннен-күнге артуда») көбіне жазба тілге, әсіресе публицистикаға бейім.
Олар ауызекі сөйлеуде де кездеседі, бірақ көбіне сөйлеу тіліне табиғи элемент ретінде емес, жазба тілден ауысқан үлгі ретінде қолданылып жатады.
Синтаксис және стиль
Тілдің синтаксистік құрылысы морфологияға қарағанда стильдік қолданылуға бейімдірек. Сөйлемдегі сөз тәртібінің ауысуы, тұрақтанған синтаксистік үлгілер, іс қағаздарындағы стандарт құрылымдар немесе публицистикадағы сұраулы, лепті сөйлемдердің жиілігі — белгілі бір стильді өзге стильдерден даралайтын белгілер.
Грамматика мен стилистиканың айырмасы
Стилистика грамматикамен тығыз байланысты болғанымен, екеуінің нысанасы бірдей емес. Стилистика сөзді, грамматикалық тұлғаны және синтаксистік тәсілдерді белгілі бір мән-мағына мен экспрессиялық мәнер тудырудың құралы ретінде қарастырады.
Грамматикалық талдау
Құрылым, тұлға, өзгеріс, байланысу тәсілдері жүйелі түрде анықталады.
Стильдік талдау
Сөйлемнің қолданылу мақсаты, сөздердің мағыналық және экспрессиялық сәйкестігі, мәтіннің жатықтығы мен әсері ескеріледі.
Сондықтан сөйлем мен сөзді стильдік тұрғыдан талдау грамматикалық талдаумен тең емес: біріншісі — әсер мен қолданысқа, екіншісі — құрылым мен жүйеге көбірек сүйенеді.