Генотип - организмнің тұқым қуалаушылық негізі, оның хромосомдарында жинақталған гендердің қосындысы
Адамның тарихи дамуындағы биологиялық және әлеуметтік факторлар
Бұдан шамамен 30–40 мың жыл бұрын Homo sapiens (ақыл-ойлы адам) қалыптасқаннан кейін адамның биологиялық эволюциясы негізінен баяулап, шешуші рөлінен айырыла бастады деген пікір кең тараған. Мұндай тұжырым «неліктен?» деген заңды сұрақ тудырады.
Нақтырақ айтқанда, эволюция адам өмірінің барлық кезеңдерінде толық тоқтап қалмайды. Алайда қазіргі заманда өзгерістердің басым бөлігі адамның әлеуметтік қырына қатысты жүреді. Адам жануарлардан бөлініп шыққаннан кейін биологиялық сұрыпталу бұрынғыдай шешуші механизм болудан қалып, оның орнын қоғамды ұйымдастыру, өндіріс тәсілі, еңбек қызметінің дамуы, тұрмыс жағдайы, білім мен медицина сияқты мәдени факторлар басты ықпал ретінде басты.
Негізгі ой
Қазіргі адамның эволюциясында мәдениет шешуші рөл атқарады: саясат, экономика, медицина және әлеуметтік институттар өмір сапасын жақсартып, табиғи сұрыпталудың ықпалын әлсіретті.
Табиғи сұрыпталудың әлсіреуі және медицинаның ықпалы
Бүгінгі қоғамда денсаулығы әлсіз адамдардың өзі медицинаның көмегімен белсенді өмір сүріп, қоғамдық қатынастарға араласа алады. Осыған байланысты табиғи сұрыпталудың күші барған сайын әлсіреп келеді: денсаулық сақтау жүйесі және басқа да әлеуметтік институттар жеке адамның биологиялық өзгергіштігінің салдарын жұмсартады.
Мысал: құрт ауруы (туберкулез)
Еуропада 1840 жылы құрт ауруынан өлім-жітім 1 миллион адамға шаққанда шамамен 4000 болса, қазіргі кезде бұл көрсеткіш 13-ке дейін төмендеді. Мұндай өзгеріс емдеуге «қарсыласатын» нұсқалардың табиғи сұрыпталуының айқын баяулағанын көрсетеді.
Ұқсас үрдістерді басқа көптеген аурулар бойынша да байқауға болады.
Бір жағынан, сұрыпталуға байланысты генетикалық өзгерістердің баяулауы және адам топтары арасындағы генетикалық ұқсастықтың күшеюі байқалады. Екінші жағынан, мәдениет пен тұрмыс жағдайларының сан алуандығы және әлеуметтік өзгерістердің жылдамдауы күшейді. Бұл — адамзат қоғамындағы мәдени эволюцияның айқын көрінісі.
Табиғи сұрыпталудың қазіргі рөлі
Егер жануарлар үшін табиғи сұрыпталу эволюцияның басты факторы болса, адам үшін оның рөлі көбіне генофондты сақтау және денсаулыққа зиян келтіретін мутациялық өзгерістердің таралуын тежеу сияқты қызметтермен шектеледі.
Адамда табиғи сұрыпталу негізінен ұрықтық жасушалар деңгейінде көрінеді: ата-ананың жыныстық жасушаларындағы ірі генетикалық бұзылыстарға байланысты ұрықтанған жасушалардың бір бөлігі дамудың алғашқы кезеңдерінде-ақ тіршілігін тоқтатады. Осы тұрғыдан алғанда, балалардың көпшілігі генетикалық тұрғыдан салыстырмалы «сау» жасушалардан дамиды.
Дене дамуы: өмір жасының ұзаруы және бойдың өсуі
«Әлеуметтік бейне өзгерсе, адамның биологиялық табиғаты да өзгере ме?» деген сұрақ жиі қойылады. Дене құрылысы мен денсаулық көрсеткіштері бойынша жағымды өзгерістер бар екенін статистика дәлелдейді: орташа өмір сүру ұзақтығы айтарлықтай өсті.
Орташа өмір жасы
- Ежелгі дәуірде: шамамен 20–22 жас
- XVIII ғасырда: 30 жасқа дейін
- XIX ғасырдың соңы – XX ғасыр басы (Батыс Еуропа): шамамен 56 жас
- Қазіргі кезең: 75–78 жас
Болжамды «қалыпты» көрсеткіш
Социологиялық және медициналық зерттеулерге сәйкес, қазіргі адамның «қалыпты» орташа жасы 80–90 жас болуы ықтимал.
Бойдың өзгеруі
XX ғасырдың 50–60 жылдарындағы жастардың бойы 30–40 жылдардағы қатарластарынан орта есеппен 6–8 см ұзын болған. 80–90 жылдардағы жастардың бойы 60–70 жылдардағы жастардан тағы 5–7 см ұзындау болғаны айтылады. Бұл өзгерістер, ең алдымен, тұрмыс пен қоректену жағдайының жақсаруымен байланысты.
Ақыл-ой қабілеті: тұқым қуалау ма, әлде орта ма?
Ақыл-ой қабілетінің даму мәселесінде тарихи тұрғыда даулы көзқарастар болды. Евгеника ілімінің негізін салушылардың бірі, ағылшын психолог-антропологы Ф. Гальтон қоғамда ақыл-ой деңгейі төмендейді деп есептеп, мұны әлеуметтік топтар арасындағы туу көрсеткіштерімен байланыстырды. Алайда XX ғасырдың 60-жылдарына қарай «ақыл-ой коэффициенті», әлеуметтік жағдай және бала саны арасында міндетті түрде тікелей тәуелділік бар деген тұжырым жалған екені мойындалды.
Қазіргі балалар бұрынғы ұрпаққа қарағанда ақыл-ой жағынан ілгері ме деген сұрақ әлі де талас тудырады. Дегенмен бүгінгі таңда баланың ақыл-ой дамуы бас миының эволюциялық өзгеруімен тікелей генетикалық байланысты деп кесіп айтуға жеткілікті дерек жоқ.
Тәрбиенің күшін көрсететін дерек
Туғаннан немесе ерте жастан көру және есту мүмкіндігінен айырылып, сыртқы дүниемен байланысы шектелген балалар бастапқыда даму жағынан өте төмен деңгейде болуы мүмкін. Бірақ арнайы оқыту жүйелері қолданылғанда олардың көпшілігі қалыпты интеллектуалдық деңгейге жақындайды, ал кейбірі жоғары оқу орындарын да тәмамдаған.
Ми көлемі: өсім бар ма?
Мидың эволюциясы тоқтады деген пікірді тікелей дәлелдейтін дерек аз болғанымен, Homo sapiens пайда болғаннан бергі 30–40 мың жыл ішінде ми көлемінің айтарлықтай өзгермей келе жатқаны жанама дәлел ретінде қарастырылады. Ал одан бұрынғы гоминидтер эволюциясында ми көлемі біртіндеп ұлғайып отырған.
Ми көлеміне қатысты салыстырулар
Австралопитек
500–600 см³
Питекантроп
900 см³
Синантроп
1000 см³-ге дейін
Қазіргі ересек адам (орташа)
1400 см³
Қазіргі әйел адам (орташа)
1270 см³
Сонымен бірге дарындылық ми көлеміне тікелей тәуелді емес: жеке қабілет әлеуметтік тәжірибе, оқыту, мотивация және орта факторларымен тығыз байланысты.
Антропогенездің «аяқталуы» және мәдени эволюция
Көптеген биологтар мен антропологтардың пікірінше, түр ретіндегі адамның биологиялық эволюциясы Homo sapiens қалыптасқаннан кейін негізінен аяқталды деуге болады. Осы кезеңнен бастап эволюцияның шешуші факторы биология емес, әлеуметтік өмір және мәдени даму деңгейі болды.
Адам эволюциясының негізіне ақыл-ой мен саналы іс-әрекет шықты. Сонымен қатар қоғамның қалыптасуымен бірге генетикалық ақпарат жетекші рөлінен біртіндеп айырылып, оның орнын әлеуметтік ақпарат (білім, тәжірибе, нормалар, тіл, ғылым) басты.
Адамзаттың болашағы: басты қауіп қайда?
Кейбір пікірлерде геном «әлсірейді», соның салдарынан тірі ағзалар біртіндеп жойылады деген болжамдар айтылады. Алайда көпшілік ғалымдар басты қауіп түрлердің «қартаюында» емес, биосфераның ластануында, радиация деңгейінің өсуінде және өзге де экологиялық факторларда екенін алға тартады.
Генетикалық ауытқуларға байланысты ауру балалардың тууы, ақыл-есі бұзылған адамдар санының артуы сияқты құбылыстар адамзатқа қауіп төндіреді. Бірақ бұл қауіптің терең себебі көбіне биологиядан гөрі біздің мәдени даму деңгейіміздің жеткіліксіздігімен, әлеуметтік жауапкершілік пен экологиялық сананың әлсіздігімен байланыстырылады.
Адамның жеке басының дамуындағы биологиялық және әлеуметтік факторлар (онтогенез)
Жеке адамның дамуы барысында биологиялық және әлеуметтік факторлардың орны туралы ғылымда әртүрлі пікірлер болған және қазір де кездеседі. Кейбір көзқарастар биологиялық факторды асыра бағаласа, кейбірі әлеуметтік факторды абсолюттендіруге бейім.
Биологияны абсолюттендіру
Неміс биологы Э. Геккель адам мен қоғам дамуын негізінен биологиялық факторлар анықтайды, ал қозғаушы күш — тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыпталу деп санады. Осындай ұстанымдар кейін әлеуметтік дарвинизм идеяларының қалыптасуына ықпал етті.
Евгеника және оның даулы мұрасы
Ф. Гальтон адамның ұрпағына берілетін қасиеттерді (денсаулық, дарын, қабілет) жақсартуға ықпал ететін факторларды зерттеуді ұсынды. Алғашқыда гуманистік ниет болғанымен, евгеника идеялары кей жағдайда нәсілшілдік пен фашистік теорияларды «ақтауға» пайдаланылды.
Нәсілшілдік тұжырымдардың ғылыми негізсіздігі
Фашизм жеңілгеннен кейін әртүрлі нәсілдердің араласуы зиянды емес, керісінше биологиялық тұрғыдан пайдалы болуы мүмкін екенін негіздейтін еңбектер көбейді. 1950 және 1951 жылдары ЮНЕСКО жариялаған мәлімдемелердің маңызы зор болды: онда барлық нәсілдердің теңдігі айтылып, нәсілдер арасында ақыл-ой қабілеті міндетті түрде әртүрлі екенін дәлелдейтін ғылыми дерек жоқ екені атап көрсетілді, нәсіларалық некенің қауіпсіздігі айтылды.
Әртүрлі популяциялар арасында генетикалық айырмашылықтар болуы мүмкін. Бірақ жан-жақты зерттелген деректер генотип ерекшелігі «нәсілдік деңгейде» емес, көбіне жеке адам деңгейінде көрінетінін дәлелдейді. Әрбір адамның генотипі бірегей (тек біржұмыртқалы егіздерде ғана генотип бірдей).
Ақыл-ой көрсеткіштеріндегі айырмашылық тұқым қуалаумен ғана емес, әлеуметтік орта, білім, тұрмыс, мүмкіндіктер сияқты факторлармен де анықталады.
Екі шектен шығу: панбиологизм және пансоциологизм
Қазіргі әдебиетте екі қарама-қарсы бағыт жиі аталады:
Панбиологизм
Жеке адамның дамуын түгелдей гендер анықтайды деп, биологиялық фактордың рөлін абсолюттендіреді.
Пансоциологизм
Адамдар дүниеге келгенде гендік мүмкіндіктері тең, ал қабілет қалыптастыруда шешуші рөлді оқу мен тәрбие атқарады деп есептейді.
Бұл мәселені талдағанда адамның дамуы екі кезеңнен тұратынын ескеру маңызды: эмбриондық (туғанға дейін) және эмбриондықтан кейінгі (туғаннан кейінгі) кезең.
Эмбриондық кезең: генетикалық бағдарлама және орта әсері
Академик П. Н. Дубининнің тұжырымдауынша, эмбриондық кезеңде организм дамуы генетикалық бағдарламаға қатаң сәйкес жүреді, ал сыртқы физикалық және әлеуметтік ортаның әсері (ананың организмі арқылы) салыстырмалы әлсіз болады.
Дамудың ерте сатыларында адамның эмбрионы мен басқа омыртқалылардың эмбриондарының ұқсастығы байқалады. Адам мен маймыл эмбриондарының ұқсастығының ұзақ сақталуы олардың тарихи шығу тегі ортақ екенін дәлелдейтін деректердің бірі ретінде қарастырылады.
Тұқым қуалау: нышан беріледі, қабілет қалыптасады
Адамның көптеген қасиеттері генотиппен байланысты: дене бітімі, бой, қаңқа ерекшеліктері, тері, көз, шаш түсі, бет-әлпет сияқты белгілер. Кейбір дарын мен қабілеттер де тұқым қуалаумен байланысты болуы мүмкін. Бірақ зерттеулерге сүйенсек, ата-анадан балаға көбіне дайын қабілет емес, нышан беріледі; нышанның ашылуы мен дамуы өскен ортаға тәуелді.
Адамда да, басқа сүтқоректілерде де генетикалық ақпараттың негізгі тасымалдаушысы — хромосом құрамындағы ДНҚ. Әр жасушада миллиондаған ген болады. Бірақ бала адамдармен қарым-қатынаста болып, тиісті әлеуметтік ортада тәрбиеленгенде ғана генетикалық мүмкіндіктер іске қосылады.
Әлеуметтендірудің уақыты: мүмкіндіктің «терезесі»
Генетикалық мүмкіндіктердің жүзеге асуында уақыт факторы маңызды: әлеуметтендіруді (оқыту мен тәрбиені) ерте бастамаса, кейбір қабілеттер толық ашылмай қалуы мүмкін.
Адам қоғамынан оқшау қалған балалар туралы деректер
Кейбір балалардың белгісіз себептермен адам қоғамынан бөлініп, аңдар арасында бірнеше жыл өмір сүрген жағдайлары сипатталған. Кейін оларды қоғамға қайтарғанның өзінде сөйлеуді толық меңгеруі, тік жүруі, ойлау және басқа психикалық үдерістердің қалыпқа келуі өте қиын болған. Бұл адамға тән мінез-құлық пен іс-әрекет формаларының әлеуметтік мұраны меңгеру арқылы, яғни оқу-тәрбие нәтижесінде қалыптасатынын көрсетеді.
Генотип пен фенотип: өзара әрекеттесу нәтижесі
Жеке дамуды түсінуде екі ұғым ерекше маңызды:
Генотип
Организмнің тұқым қуалаушылық негізі; хромосомдардағы гендердің жиынтығы. Бұл — ата-анадан берілетін генетикалық «конституция».
Фенотип
Организмнің жеке даму барысында қалыптасатын барлық қасиеттері мен белгілерінің жиынтығы. Фенотип ортаға байланысты өмір бойы өзгеріп отыра алады.
Бірдей генотипке ие біржұмыртқалы егіздер әртүрлі ортада өссе, әртүрлі фенотип қалыптастыруы мүмкін. Фенотиптің күрделілігін ескере отырып, оны құрайтын негізгі элементтерді былайша жинақтауға болады:
- Гендердегі биологиялық нышандар
- Табиғи және әлеуметтік орта
- Іс-әрекет және тәжірибе
- Ақыл-ой (сана, ойлау)
Евгениканың зерттеу нысаны негізінен бірінші элементпен шектеліп, әлеуметтік факторларды елемеуге бейім болғаны — оның басты әлсіз тұсы.
Қорытынды: адам — табиғаттың да, қоғамның да жемісі
Тұқым қуалау организмнің қандай болуы мүмкін екенін айқындайды, ал нақты даму тұқым қуалау мен ортаның бірлескен әсері арқылы іске асады. Қан тобы, саусақ таңбалары сияқты кейбір биологиялық қасиеттер орта әсеріне бағынбайды. Бірақ адамның көпшілік белгілері — генотип пен ортаның өзара әрекеттесуінің нәтижесі.
Сондықтан әрбір адам бір мезгілде табиғаттың бөлігі және қоғамдық дамудың өнімі болып табылады.