Қоңыр үйдегі түрмыста қоңыр
Метафора (ауыс мағынада не әсірелеу мәнінде қолданылатын сөз) ең көп кездесетін орта — публицистикалық стиль және әсіресе көркем әдебиет стилі. Метафоралық мағына шешендік сарындағы өсиет өлеңдерден, мақал-мәтелдерден, айтыс жырларынан, қиссалардан, жұмбақтар мен жаңылтпаштардан, ауыз әдебиетінің өзге де үлгілерінен жиі ұшырасады. Дегенмен олардың ішінде метафора ең жиі әрі ең сан алуан түрге енетін сала — көркем әдебиет.
Көркем мәтіндегі метафора: негізгі белгісі
Метафораның басты стильдік ерекшелігі — бейнелілік, яғни ойды көркем әрі ықшам түрде жеткізуі. Сол себепті метафора көркем әдебиетте ерекше белсенді қолданылады. Ал ғылыми, ресми-кеңсе және іс қағаздары стилінде метафора мұндай дәрежеде жиі кездесе бермейді.
Метафораның тікелей мағынадан ауысуы
Көркем мәтінде сөз өз мағынасынан «шығып», жаңа стильдік ұғымға қызмет ете алады. Мысалы, М. Әуезов қолданысындағы «қараламады» етістігі бастапқы лексикалық мағынасынан ауысып, контекст ішінде жаңа реңкке ие болады. Осындай тәсіл оқырманға ойды жай ғана хабарлау емес, әсерлі түрде сезіндіру үшін қажет.
Поэтикалық метафораға мысал болатын қолданыстар
- жарықшақ үн (үнге қатысты сапаны бейнелі беру)
- жеңіл қызғылт нұр (нұрдың сипатын көркемдеу)
- қоңыр тартып (күйді/ахуалды астарлап білдіру)
Бұлар — көркем бейнені күшейтіп, сезім мен күйді нақты көрініске айналдыратын поэтикалық тәсілдер.
Жалпы халықтық метафора және авторлық құбылту
Көркем шығармада метафораның стильдік қызметі сан түрлі. Тіпті жалпы халықтық сипатқа ие болып кеткен метафораның өзін жазушылар әр қырынан құбылтып, түрлендіріп қолданады. Мысалы, «қағаз», «қызыл» сияқты сөздер мәтінде әрі тура мағынада, әрі метафоралық мағынада жұмсалуы мүмкін. Мұндай метафоралар тілде көп, әрі олардың стильдік бояуы да, қолданылу аясы да әр алуан.
«Аласы» сөзінің екі қабатты мағынасы
«Аласы аз» тіркесінде ала сөзі тура мағынада (көздің реңкі) қолданылса, басқа контексте ол метафораға ауысып, алауыздық, берекесіздік, ішкі мін тәрізді ұғымдарды білдіреді. Бұл мағына тұрақты тіркестер арқылы да таныс: ала ауыз, ала қол, «мал аласы сыртында, адам аласы ішінде».
Дегенмен көркем әдебиетте бұл тұрақтылық үнемі сақтала бермейді: автор кейде тіркестің «ара жігін ашып», компоненттерді бөлек те жұмсап, жаңа стильдік өң береді.
Контекстік метафора: автор шеберлігінің айғағы
Метафоралардың бәрі бірдей жалпы халықтық сипатқа ие бола бермейді. Кейбірі тек белгілі бір мәтіннің ішінде ғана айқындалатын контекстік метафора болады. Мұндай қолданыс көбіне көркем әдебиет пен публицистикаға тән. Ол автордың сөз қолданудағы дара шеберлігіне тікелей байланысты: контекстік метафора кейде бір-ақ рет ұшырасып, басқа жерде қайталанбауы мүмкін.
Контекст мағынаны қалай «ашады»?
Контекстік метафора жалпы халықтық ауыс мағынадан бөлек, «жерден шыққан» құбылыс емес. Көркем мәтіндегі контекстік ауыс мағына көбіне жалпы халықтық ауыс мағынаның негізінен өрбиді. Дегенмен контекстік метафораның мағынасы көбіне сөздің айналасындағы байланыстар арқылы ғана дәл танылады.
- қызыл — кей контексте «сырты жылтыр, іші бос» адамды меңзеуі мүмкін
- терін сату — «еңбегін сату», «маңдай терімен күн көру» мәнінде
- сөз — бір жерде «білім, хабардарлық» ұғымына, бір жерде «өлең» мағынасына ауысуы мүмкін
Қарама-қарсы ұғымдарды шендестіру
Кейде метафоралық әсер қарсы мәнді сөздерді қатар қолдану арқылы күшейеді. Мысалы, тайыздар (ойсыз, таяз түсінетіндер) және тереңдер (ойлы, парасатты жандар) сөздері лексикалық тұрғыдан да қарама-қарсы, ал поэтикалық контексте сол қарсылық стильдік ұтымдылыққа айналады. Әсіресе бір сөздің әдейі қайталануы (мысалы, «Тереңдер тереңге тереңдер») мәнді күшейтеді.
Бір сөздің көп қайталануы: «қоңыр» феномені
Кейбір метафораның мағынасы тұтас контекст ішінде ғана толық ашылады. Мұндайда автор бір сөзді әдейі бірнеше рет қайталап, біртұтас көркемдік жүйе құрады. Ғ. Мүсірепов шығармаларында қоңыр сөзінің бір контекст ішінде жиі қайталанып, әр сөйлем сайын реңк алып отыруы — соның айқын мысалы.
Тура мағына + метафораның қабаттасуы
«Қоңыр» кей жерлерде тура мағынада (түсі, реңкі, сәулесі), ал кей жерлерде метафора ретінде (күй, тұрмыс, адамның ішкі ахуалы) қатар жүреді. Осындай қабаттасу кейіпкердің көңіл күйін, тұрмыс тапшылығын, мұң мен кірбіңді сыртқы орта суретімен тұтастырып береді. Бұл жерде бір сөйлемді бөліп алып талдау жеткіліксіз: метафораның қызметі тұтас үзінді ішінде ғана анық көрінеді.
М. Әуезовтегі «қоңыр кештің қоңыр күйі» тәрізді қолданыстарда да «қоңыр» сөзі жеңіл мұң, кірбің реңкін үстеп, контекст арқылы айқындалады.
Сөйлеу стиліндегі қайталау мен көркем қайталаудың айырмасы
Сөйлеу тілінде де бір сөзді қайта-қайта айту жиі кездеседі. Бірақ ондағы қайталау көбіне эмоциялық әдет, инерция немесе жедел қарым-қатынастың белгісі ретінде көрінеді. Ал көркем әдебиетте қайталау — әдейі құрылған стильдік амал: ол мәтіннің ішкі ырғағын, көңіл күйін, астарын күшейтеді.
Публицистикалық, ғылыми және ресми стильдегі метафора
Метафора көркем әдебиетте көбірек қолданылғанымен, басқа стильдерде де ұшырайды. Алайда стильге қарай оның қызметі мен түрі өзгереді.
Публицистикалық стиль
Мұнда көбіне жалпы халықтық метафоралар жұмсалады. Контекстік метафора сирек кездеседі. Публицистикада метафора көбіне қоғамдық құбылысты ықшамдап, әсерлі атауға қызмет етеді (мысалы, «толқын», «оятты», «жаны болды» тәрізді образды қолданыстар).
Ғылыми стиль
Ғылыми мәтінде негізінен мағынасы орныққан, бәріне түсінікті жалпы халықтық метафоралар ғана қолданылады. Контекстік метафора, әдетте, кездеспейді. Мақсат — әсерлеу емес, ұғымды дәл әрі түсінікті беру.
- «Физика ғылымының қаңқасын құрайтын ұғымдар…»
- «Пирамиданың табаны…»
Ресми-кеңсе стилі
Бұл стильде де негізінен қалыптасқан, түсінікті метафоралар қолданылады, бірақ жиілігі көркем әдебиет пен публицистикадан төмен. Мысалы: «оқушыларды терең және баянды ғылым негіздерімен қаруландыру», «жүйенің және оқу орындарының сабақтастығы».
Қорытынды ой
Метафора — стильдік қуаты зор құрал. Көркем әдебиетте ол бейне жасайды, сезімді дәл жеткізеді, мәтінге ырғақ пен тереңдік береді; публицистикада қоғамдық ойды өткірлетеді; ал ғылыми және ресми-кеңсе мәтіндерінде мағынасы орныққан, жұртқа түсінікті ауыс мағыналар аясында ғана шектеледі. Әсіресе контекстік метафора — авторлық шеберліктің айқын көрінісі: ол бір ғана мәтіннің ішінде туып, сол мәтіннің ішкі әлемін ашуға қызмет етеді.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы