Ерте, ерте ертеде, ешкі жүні бөртеде, екі бала ен далада ойнап - күліп аулына қайтса елге жау тиіп, ауыл лаңғада ойран - асыр болып жатады
Арпа — ас, алтын — тас
Ерте, ерте ертеде, ешкі жүні бөртеде, екі бала кең далада ойнап-күліп ауылына қайтса, елге жау тиіп, ауыл астаң-кестең ойран болып жатады. Қорқыныштан есеңгіреген екі бала жазира далаға қарай қашып кетеді.
Екі баланың жолға шығуы
Балалардың бірі — кедейдің қара табаны, еңбекке үйренген, төзімді. Екіншісі — байдың аялаған ақсаусағы, ауырлық көрмеген ерке.
Күні бойы бет алдымен сенделіп шаршаған олар тағы да жау шауып, қираған жұртқа кезігеді. Сол жерден екі затты көреді: бір дорба арпа мен бір кесек алтын.
Таңдау: алтынға ұмтылу ма, азықты алу ма?
Бай баласының таңдауы
Дүниеқұмар, ашкөз бай баласы алтынға бас салады.
Ол үшін алтын — қауіпсіздік пен байлықтың кепілі секілді көрінеді. Бірақ аштық пен шөлдің алдында алтынның құны жоғалады.
Кедей баласының таңдауы
Кедейдің баласы дорбадағы арпаны қолына алып, жолға қамданады.
Ол азықтың қадірін біледі: ұзақ жолда ең керегі — тоқтық пен күш.
Екеуі бірігіп жолға шығады. Күндер өтеді, түндер өтеді. Шаршау үдейді, қарын ашып, таңдай кебеді.
Жол азабы және бір уыс арпа
Бай баласы ауыр азап шегеді. Ал кедейдің баласы анда-санда арпадан бір-екі уыс асап, кең тыныстап, әндетіп келе береді.
Жолдасына жаны ашыған кедей баласы қайта-қайта: «Арпа же, әлсіреп барасың ғой» — деп өтінеді.
Бай баласы болса: «Арпа беріп, алтынды алмақсың. Арпаның керегі жоқ» — деп, күдікке беріліп, көнбейді.
Кедей баласы арпасын тегін бергісі келіп жалынса да, бай баласының қырыстығы жібімейді. Олар тағы біраз күн жүреді, ақыры бай баласының жүруге халі қалмайды.
Қала күмбездері көрінген сәт
Бір күні алыстан шаһардың күмбездері көрінеді. Сол сәтте бай баласы әбден әлсіреп, жерге құлап түседі.
Кедей баласы шаһарға жетіп, бір кедей адамнан көмек сұрайды. Әлгі адам шөлін қандырып, ас-су алып, кедей баланы ертіп қайта барса, бай баласы сол арада жан тапсырып үлгерген екен.
Қарысып қалған қолынан алтынды әзер ажыратып алады. Осыны көрген кедей баласының жүрегі шым ете түседі.
Түйін сөз
Кедейдің баласы жолға қайта түсіп, әндетіп айтады:
Арпа деген — ас екен,
Алтын деген — тас екен.
Ұзамай ол ата-анасын тауып, аман-есен мұратына жетеді.