Барған соң қара ауызды қоя берем

Ертеде бір байдың жалғыз баласы болыпты. Бай үшін бар қадір, бар үміт – сол. Бір күні әлгі бала ұйықтап жатып, түс көреді: қара қасқыр баланың аяғына аузын сала бергенде, бала шошып оянады.

Ертеңіне ол түс тағы қайталанады. Сөйтіп, бала күн сайын сол түсті көретін болады. Қасқыр аяғынан тістей берген сайын, бала шошып оянып кетеді. Түнде ұйқы, күндіз күлкі көрмейді.

Әке-шешесі алаңдап:

— Баламызға не болды екен? — деп сұрайды.

Бала түсін айтып береді. Мұны естіген ата-ана қатты қорқып, жан-жақтан түс жоритын сәуегей іздейді. Бірақ ешкім баланың түсін дұрыс жорып бере алмайды.

Ақыры бір қария сәуегей былай деп кесіп айтады:

— Сол қасқыр сенің балаңды жемей тоқтамайды. Тас пен темірден үй салып, соның ішіне жасырсаң да жейді: беті бері қарап шыққан.

Әке-шеше есеңгіреп қалады. Жылап тұрып:

— Бұдан құтылудың амалы бар ма? — дейді.

Сәуегей ойланып:

— Мүмкін қашып құтылса, ғажап емес, — дейді.

Сол сәттен бастап олар баласын қашырудың қамына кіріседі. Бірақ байдың қалың жылқысынан баласы мініп құтылатын бір жарамды ат табылмайды: бәрі де жабы.

Әкесі шарасыз:

— Балам, өзің барып тауып мінбесең, саған жарайтын атты мен таба алмадым, — дейді.

Бала жүгенін алып, жылқыға келеді. Жылқысын көп жылдан бері бағып жүрген бір шалға түсін айтып:

— Қашып құтылатын бір ат тауып берші, — дейді.

Шал күрсініп, жылқының жайын айтады. Бәрі жабы. Бірақ бір кербесті бар екен: жабағы күніндегі өлі жүні әлі түспеген, арық, жөнді оттамайды, бауырынан жарап жүреді. Дегенмен, шалдың үміт еткені – оның түнде жүргенде тұяғынан от шығатындай көрінетін өзгеше қасиеті.

— Қас тұлпардың баласы аз оттап, көп жусайды; асыл тектің баласы аз сөйлеп, көп тыңдайды. Бағыңа тұлпар болып шықса, ғажап емес. Не болса да, кербестіні ұстап мін, — дейді шал.

Бала кербестіні жүгендеп, үйіне әкеледі. Әке-шеше, ел-жұртымен қоштасып, жолға шығады.

Бала кербестінің басы ауған жағына ерік береді. Бірнеше күн өтеді. Бір күні артына қараса, көз ұшында шаң көрінеді. Жүрегі зу ете түседі: «Мені жейтін қасқыр осы ма?»

Ол қамшысын сипай тартып, кербестіні үдетеді. Бұрынғы сүлесоқ кербесті де күндер өткен сайын өзгеріп, өлі жүнін тастап, басын көтеріп, оқтаудай ширатылып, аяғын нық басып, көсіле шабады.

Шаң жақындаған сайын, кербестінің шабысы да ширай береді. Ақыры шаңның ішінен бір қара созылып шығып, тартып келеді. Балада зәре қалмайды. Ара-тұра аттың көзін сүртіп қояды. Дүбір анық естілген сайын, кербесті құстай ұшады.

Кербестінің жүрісіне ұшқан құстан басқа еш хайуан ілесе алмайтындай. Егер бұл кербесті емес, басқа жылқы болса, арттағы қара әлдеқашан қуып жетер еді.

Бір сәтте бала артына бұрылып қараса, түсінде көрген қара қасқыр екен: тілі салақтап, сілекейі шұбырып, аузын арандай ашып, құлаштап ұрып келеді. Балаға бұл — артынан әзірейіл қуғандай.

Қасқыр жақындаған сайын арс-арс етіп өршеленеді. Адамның иісі мұрнын жара қарығандай болып, құмары күшейеді. Кербесті болса, жан ұшырып, иесіне ажал жеткізбейін дегендей, бар күшін салады.

Ақыры бала «жетіп қалды» дегенде, қасқыр құйрық тістесіп тақалады. Екі көзі қып-қызыл оттай, денесі тайыншадай. Бала өкіріп жылайды. Қолында әл қалмай, қамшыны әлсін-әлсін артына сілтеумен ғана болады.

Қасқырдың тұмсығы мен баланың арасы бір-ақ сүйем қалғанда, бір минут өмір мың жылдай созылғандай көрінеді.

Дәл қасқыр ауыз салғалы тұрған кезде, кенет маңқ етіп үрген иттің даусы естіледі. Қасқыр кідіріңкіреп қалады, кербесті ілгері озып кетеді.

Қасқыр қайта қуып жетеді. Тағы ауыз сала бергенде, ит тағы үреді. Тағы да қасқыр бөгеледі. Үшінші рет үрген дауыс бұл жолы жақынырақ жерден шығып, қасқыр пышақ кескендей тоқтап қалады.

Кербесті сол екпінімен шауып отырып, ми даладағы жалғыз үйге әкеліп жетеді. Үй алдына келгенде ат кілт тоқтайды да, бала алға ұшып түсіп, есінен танып қалады.

Бала қасына бір ит келеді: тайыншадай ірі, алқымы кең, құлағы тебінгідей, көзі қызыл, езуі салбыраған, ұзын тұмсықты, қара ауыз, көк ит. Ол баланы иіскеп, жанына жата кетеді.

Кешке қарай үй иесі келеді: жасы жиырма алты-жиырма жетілер шамасында, еңгезердей ұзын бойлы, иығы қақпақтай, көзі өткір, өңі суық қара сұр жігіт.

Ол баланы көре сала:

— Бәленше байдың баласысың ба? — деп сұрайды.

Бала басынан өткенін түгел айтып береді. Сонда жігіт мән-жайды жайып салады:

Жігіт сөзін жалғайды:

— Қара қасқыр әлі кеткен жоқ. Ана төбенің басында сені күтіп жатыр. Ол сені жемей тынбайды. Бірақ кербесті, қара ауыз және мен — үшеумізге бірдей батып келе алмай тұр. Бүгін тынық. Ертең таң атқанда, қара ауызды ертіп, қасқырдың соңына түсеміз.

Ертеңіне күн шыққан соң, жігіт баланы тағы да нықтап үйретеді:

Жігіт тағы бір қауіптің бетін ашады:

— Егер мен бұрын жетсем, қара ауыз маған қарай қалғанда, қара қасқыр иттің мойнын бұрап тастайды. Сонда ол сені де жейді. Сондықтан қасқыр жақтан бұрын бар.

Төбенің түбіне келгенде жігіт қара ауызды босатады. Ит төбенің басына қарай тартады. Бала да кербестімен айналып жақындайды. Жігіт артынан ақырын жүгіріп келеді.

Төбенің басында қара қасқыр мен қара ауыз бірін-бірі көре сала жүндерін тікірейтіп, көздерін қадап, ырылдасады. Екеуі де сырттан: бірінің бетіне екіншісінен басқа еш хайуан шыдап тұра алмасындай.

Ырыл бірте-бірте арбасуға ұласады. Алдыңғы аяқтары бір-бірінің иығына тіреледі. Азулары ақсиып, көздері қып-қызыл оттай жарқ-жұрқ етеді. Екеуі де бір-бірінің кірпік қағысын ғана аңдиды: сәл қимыл — кеңірдектен алу.

Бала қасқырдың қорқынышынан жақындауға батпай, кідіріп қалады. Ары қарай бір аттап, бері қарай тоқтап, төбесі көрінер-көрінбес жерден аспайды.

Жігіт төбеге шыға бергенде, бала әлі көрінбей қалады. Сол мезетте қара ауыз артынан келген иесін сезгендей, мойнын бұрып қарайды. Дәл осы сәтті аңдып тұрған қара қасқыр иттің шықшытына аузын салады.

Жігіт беліндегі қанжарын суырып алып жеткенше, қасқыр тісін терең батырып үлгереді. Жігіт келіп қасқырдың ішін қанжармен есіп жібереді.

Сол жерде қара ауыз да өледі, қара қасқыр да өледі.

Жігіт иттің өлігіне еңіреп, құшақтап жылайды да, баланы өкінішпен жазғырады:

— Неге айтқанымды істемедің?

Бала үнсіз тұрып, ақырында:

— Қара қасқыр тура маған бас салады деп қорықтым… — дейді.

Жігіт ауыр күрсініп, болған істің салмағын түсіндіреді: