Екінші - жер мен көктің арасы қанша, соны табыңдар

Ертеде бір хан елін жинап, жарлық жариялайды:

— Жасым ұлғайды, төрімнен көрім жуық. Менің орныма хан сайлаңдар.

Жұрт:

— Тақсыр, хан өлсе, ханның баласы хан болады. Баласыз емессіз ғой, балаңыз хан болсын, — дейді.

Хан келісіп:

— Ендеше, балам бүгіннен бастап хан. Соған бағыныңдар, — дейді.

Көп ұзамай баланың әке-шешесі дүниеден өтіп, арулап жерленеді. Бала бірнеше жыл ел билеп, есейген соң халқына:

— Ержеттім, енді үйленгім келеді, — дейді.

Ел:

— Тақсыр, үйленіңіз, — деп разылық білдіреді.

Хан жарлық етеді:

— Қол астымдағы қыздардың бәрін жинаңдар.

Халық қыздарын сәндеп, хан алдына алып келеді. Хан мұнараның басына шығып, жиналған жұртқа дауыстайды:

Қыздар жан-жаққа тарайды. Алайда үлкен-кіші болып ешкім бұл жұмбақтарға жауап таба алмайды.

Күндердің бір күнінде бір қыз қой бағып жүрген шалға жолығады. Мерзім де жақындап қалған еді. Шал бір байдың жалшысы екен: үстінен қоңыр тоны түспеген, қоңыр өгізден басқаға мінбеген қарапайым қойшы.

Қыз болған жайды түгел айтып береді. Шал басын шайқап:

— Білмедім, шырағым. Үйде он үш жасар қызым бар еді, білсе сол біледі, — дейді.

Қыз үйін сұрайды. Қойшы:

— Ана төбенің етегіндегі ауылдың шетінде үйіміз бар, — дейді.

Қыз ауыл шетіне жетіп, кедейлеу бір үйге кіріп көреді. Ішінде жас қыз кесте тігіп отыр екен. Мән-жайды түсіндіреді. Бірақ қойшының қызы бірден тіл қатпайды.

Алғаш келген қыз ханға қайта бет алады. Дегенмен қойшының қызы өзі киініп, артынан қалмай бірге жүреді.

Хан қырық уәзірімен мұнара басында дайын тұр екен. Қыздардың бәрі жиналғанда, қойшының жас қызы шеткерірек келіп отырады.

Хан:

— Жұмбағымды таптыңдар ма? — деп сұрайды.

Ешкім үндемейді. Хан тақтан түсіп, әрқайсысынан жеке сұрайды — бәрі де «жоқ» дейді. Ең соңында қойшының жас қызына келгенде, қыз бұрын қатыспағанын айтады. Хан жұмбақтарды қайтадан қайталайды.

Хан жиналған қыздарды таратып, уәзіріне:

— Мына қойшының қызын күт. Он бес күннен кейін үйленемін, — дейді.

Уақыты келгенде неке тойы жасалып, екеуі қосылады.

Хан жас әйеліне қатал шарт қояды:

— Менен басқаға сыр айтпа. Осыны бұзсаң, қанша ұл-қызың болса да, тастаймын.

Жылдар өтіп, олардың ұл-қыздары көбейеді. Бір күні хан жатып ерігеді. «Хан еріксе, халық ойыншық болады» деген сөз рас еді.

Хан қырық уәзірін шақырып:

— Сендердің қызықтарыңды мен де көрейін. Сендер менің қызығымды көрдіңдер ғой! — дейді.

Сосын уәзірлерге жұмбақ беріп, бір ай мерзім қояды:

Уәзірлер ештеңе таба алмай, уақыт таяғанда сасады. Ақыры бас уәзір ханымға барып сұрайды. Ханым жауапты білсе де, берген серті есіне түседі. Бас уәзір кетерінде:

— Қырық уәзірдің қаны сенің мойныңа, — дейді.

Ханым ойға қалып, қайта шақырып алып:

Бас уәзір ханға барып, жұмбақты шешеді. Хан «мұны кім тапты?» деп сұрағанда, бас уәзір:

— Әйелің айтты, — дейді.

Хан әйелін шақырып, шындықты сұрайды. Әйелі мойындайды. Хан ашуға мініп, тастамақ болады.

Сонда әйел:

— Қолымнан соңғы рет бір дәм татыңыз, — дейді.

Әйелі ас береді. Хан мұндай тәтті әрі дәмді тағамды бұрын-соңды татпаған екен. Масайып:

— Айтқаным айтқан: тастадым, талақ! — дейді.

Әйелі сабырмен:

— Тоқта. Ұлым бар, қызым бар, тілегім бар, — дейді.

Хан:

— Бәрін де ал. Тек астымдағы тағымды, үстімдегі үйімді қалдырсаң болды, — деп, ұйықтап кетеді.

Әйел қырық уәзірді шақырып:

— Үйі мен тағын қоспағанда, қалғанының бәрін басқа жаққа көшіріңдер, — дейді.

Төрт күнде көш аяқталып, бесінші күні ұйықтап жатқан ханның өзін де көтеріп, жаңа қонысқа апарып қояды.

Хан оянғанда:

— «Талақсың» дегенім есіңде ме? — дейді.

Әйелі:

Хан қараса, бәрі рас. Сөйтіп қайтадан той жасап, хан мен ақылды әйел екінші рет қосылған екен.