Мәдениеті алдағы орыс халқының әдебиет тарихын жасау әдістері - бізге үлгі
Әдеби дамудың тарихи заңдылығы
Әлем әдебиетінің тарихына көз салсақ, мәдени-рухани дамуда белес-белес, елеулі кезеңдер болатынын көреміз. Әр елдің қоғамдық өміріндегі тартыстар, таптық күрес, жалпы әлеуметтік өзгерістер сол дәуірдің ой-пікірі мен мүддесін жырлап, биікке көтеретін тұлғаларды тудырады. Бірі ескінің шырмауынан шыға алмай, өткеннің жарығын ғана көріп, жаңа заманның көлеңкесін іздесе, енді бірі — ескіліктің сыншысы, жаңалықтың жаршысы деңгейіне көтеріледі. Мұндай қайраткерлер тарихты даттамай да, мақтамай да әділ бағалап, үмітті алдан, жарықты келешектен күтеді.
Олар өз дәуіріндегі мәселелерді терең толғап, кеңінен шолып, ел қамы мен жұрт пайдасын мұрат етіп, тарих сахнасына шығады. Сөйтіп, өз кезеңінің ұраншысы, келешектің жыршысы бола алады.
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдебиетіндегі бағыттар
ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген қазақ қоғам қайраткерлері, оқымыстылары, ақын-жазушылары және олардың мұрасына осы тұрғыдан қарасақ, әдеби-әлеуметтік ойда екі түрлі көзқарас, екі түрлі тілек, екі түрлі мүдденің қатар жүргенін байқаймыз. Мұны әдеби нұсқалар анық көрсетеді.
1) Регресшіл романтизм
Идеялық мазмұны мен стильдік ерекшеліктеріне қарай бұл бағытқа тән поэзия көбіне торығу, заманына разы болмау, капитализм элементтерімен келген жаңалықтарға қарсылық, Ресейге қосылуға наразылық, хандық-феодалдық құрылысты мадақтау сияқты сарындарды күшейтеді.
Негізгі өкілдер: Шортанбай, Кердері Әубәкір (Әбубәкір), Мұрат, Нұржан және т.б.
2) Реализм және прогресшіл романтизм
Бұл арнада қоғам өзгерістерін байыппен бағалап, шындықты нақтылы бейнелеуге ұмтылу, болашаққа үмітпен қарау басым келеді. Мәтіндегі кейінгі бөлімдерде мұндай көзқарастың ғылыми-танымдық өлшемі Шоқан Уәлихановтың еңбегі арқылы айқындалады.
Регресшіл романтизм поэзиясындағы ортақ белгілер
- 1 Өмірге торыға қарау, заманға риза болмау.
- 2 Қазақ даласына жайыла бастаған капитализм элементтері мен жаңа құбылыстарға қарсы шығу.
- 3 Өткен дәуірді, хандық-феодалдық құрылысты аңсау, ескі өмірге қайта бұрылуды көксеу.
- 4 Дінге сүйену, бұл дүниеден безіну, «ол дүниені» іздеу сарындарының күшеюі.
Әлеуметтік өзгерістерге берілген поэтикалық жауап
ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ қоғамындағы өзгерістерді суреттей отырып, Кердері Әубәкір:
Қарадан туып хан болды,
Құлдан туып паң болды,
Сары — азамат, сардар — бек,
Сары сулар — ас болды...
Халық ұстаған хандары,
Тағынан түсіп көлбеді,
Ақсақалдар жығылып,
Жас балалар тергеді.
Не жамандар түзеліп,
Жоғары қарап өрледі...
Шортанбай да дәуір өзгерісін күйінішпен қабылдап:
Ақсақалдан әл кетті,
Алмайды оның кеңесін.
Старшын қойған болыпты
Қайда пысықсыған немесін.
Шұнақ бидің тұсында,
Жауға қалқан ер кетіп,
Би қалмады шүйделі...
Мәтіндегі маңызды түсіндіру
Бұл жолдардағы «құлдан туып теңдік алды», «кедейден шыққандар ел биледі» деген бейнелеулер тура мағынадағы құл-кедей туралы емес. Негізінен, сауда арқылы байыған, «аталы сойдан» шықпаса да дәулетінің арқасында ел тізгініне ұмтылған жаңа әлеуметтік топ туралы астарлы пікір ретінде беріледі.
Жаңалыққа қарсылық және «тар заман» ұғымы
Қазақтың Ресейге біржола қосылуы, 1861 жылғы реформа, орыс шаруаларының қоныстануы, 1868 жылғы «Жаңа низам» сияқты өзгерістермен бірге дала өміріне капитализм элементтері ене бастады. Бұл құбылыстар Шортанбай, Әубәкір, Мұрат сияқты ақындарға үрейлі көрініп, олар «заман азды, ел тозды» деген сарынға көшті.
Заман кетті қырынға,
Бұрынғы, шіркін, заманның,
Иісі де келмес мұрынға.
Биттей нәрсе қалсайшы,
Бұрынғы заңнан ырымға...
Бұл бағыттағы поэзияда өзгерістер көбіне шектен тыс үлкейтіліп, пессимистік бояумен беріледі. Қорытынды ой да жиі бір арнаға тоғысады:
Ақыл сұрасаң азбас ең,
Көпті көрген көнеден.
Қасиет кетті төреден,
Әділдік кетті билерден,
Абырой кетті енеден,
Мейір кетті пендеден.
Тар заманға душар боп,
Жаздым, тәңірім, мен неден...
Дін — идеологиялық құрал
Феодалдық санадағы ақындар жаңалыққа қарсы күресте дін мәселесін де күшті құрал ретінде пайдаланды. Олар ислам шарттарын өлеңге айналдырып, халық арасына кең таратуға тырысты. Бұл кезеңде ислам діні қазақ даласына негізінен екі арнамен тарады: ресми ашылған мектеп-медреселер және түрік-татар тілдерінде басылған кітаптар.
Мектеп-медресе ықпалы
Схоластикалық діни оқуды өзі терең меңгермеген дүмше молдалардың ықпалымен жастарға кертартпалық ұрығы себілді. Дінді күмәнсіз қабылдап, бас ию талап етілді.
Кітап арқылы таралу
Түрік, татар баспаларынан шыққан қисса, бәйіт, жыр кітапшалары дін мен діни моральді насихаттауға құрылды. Бұл үрдіс панисламдық, пантүркистік ниеттермен де астасып отырды.
Радлов байқаған шындық: діннің сыртқы қабаты
1860–1870 жылдары қазақ жерін аралап, тілін, салтын, дінін зерттеген тюрколог В.В. Радлов қазақтардың көпшілігі исламды көбіне сыртқы әдет-ғұрып деңгейінде ұстанатынын жазады: кейбір ғұрыптар қатты сақталғанымен, намаз бен ораза кең көлемде берік орындала бермеген; ал сенімнің ішкі мағынасына терең бойлау сирек болған.
Негізгі тұжырым
Қазақ қоғамында діни фанатизм көрші кейбір мұсылман қауымдарымен салыстырғанда әлсіз болды. Араб-парсы тілін білмейтін көпшілік үшін молдалардың оқыған аят-хәдистері көбіне «үні бар, ұғынары жоқ» жат сарын ретінде қабылданды.
Шоқан Уәлиханов: ғылыми өлшем және әдебиет тарихындағы орны
Қазақ әдебиетін жинаушы, зерттеуші және алғаш сын-пікір білдірген тұлғалардың бірі ретінде Шоқан Уәлихановтың еңбегінің бағасы айрықша. Ол ХІХ ғасырдан жеткен мол мұраның бірқатар иелерін көзімен көріп, тілдескен, ал көрмегендерінің шығармаларымен жақсы таныс болған; кейбір мәтіндерді жыршылар аузынан өзі жазып алған. Еуропалық білім алған ойшыл ғалым ретінде оның пайымдары әдебиет тарихы үшін таптырмас дерек көзі саналады.
Неге оқулыққа енгізіледі?
- Әдеби дамудың бағытын, көркемдік деңгейін, стильдік ерекшелігін тануға көмектеседі.
- Студенттің эстетикалық талғамын арттырып, ой еңбегіне, өз бетімен ізденуге баулиды.
- Тәрбиелік мәні зор: Шоқанның еңбексүйгіштігі мен білімге құштарлығы үлгі ретінде ұсынылады.
Шоқан Уәлиханов небәрі отыз жыл ғана өмір сүрсе де, аз уақытқа мол білім мен үлкен ғылыми мұра сыйғызды. Оның еңбектері адамды көп оқуға, көп білуге ұмтылдырып, өз мүмкіндігін салмақтап, талапты күшейтеді.
Зерттеулерге бағыт: негізгі еңбектер
Жоғары оқу орындарында студенттердің өз бетімен даярлануы маңызды әдістердің бірі болғандықтан, Шоқан туралы тарауда қысқаша шолу беріліп, кеңірек зерттеулерге назар аудару ұсынылады. Мәселен, С. Мұқановтың «Жарқын жұлдыздар» еңбегіндегі Шоқанға арналған бөлім, Ә. Марғұланның Шоқан шығармаларына жазған өмірбаяндық-ғылыми мақаласы, сондай-ақ А. Нұрқатовтың зерттеулері құнды дерек пен талдауға бай.
Ескертпе
Бастапқы мәтіндегі соңғы «Категория», мерекелер тізімі және портал навигациясына ұқсас жолдар мазмұнға қатысы жоқ техникалық/сайттық фрагмент болғандықтан, бұл блог жазбасына енгізілмеді.