Райқан уайымда

Дауыл алдындағы ауыл

Үлкен үйде жертөсекте ұйықтай алмай аунақшып жатқан бәйбіше сексиіп басын көтерді. Желпілдеген түңлікке, сықырлаған уыққа қарады. Құлақ түрді. Сосын киініп тысқа шықты.

— Тоқалдың қасында албырап жатырсың-ау, — деді де, жөткірініп, күндестің үйіне қарап үн қатумен болды. Жұдырығы құрысып, жағы тістенді.

Екінші ақ үйде Райқанның айтағымен оянып, орнынан тұра бастаған Жексенге тоқал шүйлікті. Жексен тысқа беттегенде, тоқал есікке дейін еріп: — Жас тоқалға бой ұрды, — деп уытын шашты.

«Ұйықтама» деген әмір

Бай Райқанды тауып алды. Бұлтқа нұсқап, ұйықтама деді. Жауап жоқ. Иығынан тартып еді, Райқан сыртымен отырып, ояу екенін ғана аңғартты. Анау зекігенде басын бұрып күрсініп, қайта тізесіне сүйенді.

Райқан селт етті. Көзін жұмып, бойы сіресіп, қыңыр қайратпен буынып қалғандай болды. Аздан соң қиялға кеткен көздері қараңғы аспанға қадалды.

Қиялдағы жарық, ішкі үрей

Қара сұр аспан сөгіліп, ортасы ағара бастағандай. Сол жарықтың ішінен сұлу жас жігіттің мейірлі жүзі күлімсіреп қадала қарайды: шашы қайрылған, ақ жағалы, галстук таққан. Бірақ батып бара жатқан айдай төмендей-төмендей барып, көкжиектен асады да жоғалады.

Райқанның жүзі күлуден кейіске ауып, сөне берді. — Сайтаным... деді күбірлеп. — Сен сайтансың ба? Екі қолымен бетін басып, қайта серпілді. — Қайдасың? Тірісің бе? Әлде өлдің бе?

Естеліктің жарасы

Көз алдына өткен күннің бір сәті қайта оралды: жасаулы үй, оң жақ, шымылдық. Бай кірді. Босағаға сіңбіріп, көп жөткірді. Райқанның еті тіксінді. Басында желек, қымсынып шымылдыққа жартылай оранып тұр. Шал қозғалған сайын Райқан шымылдықты уыстап, бүктеп-бүктеп қыса береді.

Шал сырт киімін шешіп, төсектің шетіне отырды. Қабағымен қайта-қайта барлай қарады. Аяғын ұсынды. Райқан зорға барып мәсісін тартып шешті. Шал төсек үстінде отырып-ақ есікке қарай қақырып түкірді. «Сүрт» деді. Екі айтқаннан кейін ғана Райқан зорға барып сүртті.

Шал шақшасын алғызып, насыбайын екі танауына ұзақ-ұзақ тартты. Шақшаны Райқанға ұстатып жатып қалды. Райқан бір мезет үнсіз тұрып, шақшаны жерге лақтырып жіберді де, шымылдықтың сыртына шықты. Бүрісіп отырып, үнсіз жылады.

Шал зекіп шақырды. Күтті. Райқан тұрмады. Ақыры шал шымылдықты серпіп ашып, ашулы әмір етті. Тыстағылар тесікті таласты. Шал Райқанды иығынан тартқанда, Райқан бүк түсіп өксіп жіберді. Сүйрегенде жерді құшақтай берді. Бір кезде Райқан қолын серпіп жұлып алды. Шал тәлтіректеп барып шымылдыққа жығылып, бауын үзе төсекке шалқая түсті.

Сырттағы сықылық күлкі сонда ғана құлағына жетті. Райқан от басындағы жалаң бас шамға қадалды да, ашумен барып күлге қарай теуіп жіберді. Шам құлап өшті. Қараңғылық басты.

Таңның салқыны, күннің құлы

Таң атты. Түңліктері жабулы, ұйқылы ауыл ояна бастады. Қойлар өріп барады. Қотан ортасы жалаңаштанып қалды. Қой жатқан қара қорданың арасында, жыртық жабу үстінде Райқан ұйықтап жатыр. Айналасы шоқпыт-құрым. Етіктерінен шұлғауы шыққан. Бас жағында ала төбет келіп иіскелеп жүр.

Күн найза бойы көтерілмей жатып бай келіп, жертөсекте жатқан Райқанды тұрғызды. Бәйбіше екі шелек пен әкпіш әзірледі. Райқан суға кетті. Жерошақ басында бықсыған түтінді үрлейді, ауыр қазанды көтереді, іркіт піседі, арқан еседі. Отырайын десе, бай да, бәйбіше де, тоқал да кезек келіп жұмысына айдап, түртіп жібереді.

Анаға жолыққан сәт

Тезекке бара жатып, далада дауыс айтқандай жылап, әндетеді. Жаяу келе жатқан қартаң қатын дауысты естіп, құлақ салады. Таниды. Киімі жүдеу, жүрісі елбең. Бірін-бірі көре ұмтылысады. Райқан құшақтай жылап, талмаурай шөгіп отыра кетеді.

Кемпір ауылға келеді. Бірақ мұны елейтін жан жоқ. Бай Райқанды түйе саууға айдайды.

Ақбесті: сүйеніш пен сағыныш

Желі басына келгенде, қысырақтың айғыры Ақбесті шелегіне қарай тұмсығын созып, алдына келеді. Райқан жымиып, төменгі ернін сипап, алақанымен тұмсығынан ақырын қағады. Сауған сүтін Ақбестіге ішкізіп, құлағынан, сағағынан сипайды, мойнынан құшақтайды. Дүниеде малдан сүйетіні — сол.

Бала Әшім Ақбестінің кеше бәйгеде қалай шапқанын қыза айтады: мың қаралы аттылар, дүбірден жер солқылдаған шаң, кермеге қарай үзеңгі қағысып келген тартыс... Ақбесті сытылып шығып, жарты шақырым алда келген.

Қақтығыс және қаталдық

Бір күні асау бие мен айғырлар жөңкіп кетеді. Есім жүгіріп келіп, Ақбестіні ауыздықтап мініп, қашағандарды тықсырып айдап қайырады. Сол сәтте ауылдан Асқар мен Жексен ақырып жетіп, Асқар ат үстінен Есімді қамшымен ұрады. Райқан арашаға ұмтылғанда, Жексен таяғымен белден салып жібереді.

Кәнпеске: дүние аунаған күн

Ауылға өзгеріс дүркіреп кірді: кәнпеске. Қаладан өкілдер келді. Асқар асығып-аптығып шауып жүр. Түн ішінде іріктелген ат, қомды түйе, ірі қой базарға айдалады. Таңертең-ақ тез сатылып, будақ-будақ ақша Асқардың қойны-қоншына тығылып жатты.

Ауыл кеңестерін бөлек-бөлек шақырып, приговорды Асқар өзі жазып, қол қойдырып, мөр бастырды. Кедейлерді де шақырады, сөйлейді. Олар тұнжырайды, үндемейді. Көбі сөйлей бастағаннан-ақ сыртқа шығып кетеді.

Есім де бірте-бірте серпіле бастайды. Өкілмен оңаша сөйлесіп, ұғысады. Кедей жиынының алдында Есім қағаздарды өкілдің алдына салып қалады. Жексеннің «қара шаруа, кедейге жайлы» деген өтірік приговорларының бәрін бетіне басады. Ақыры дауысқа салып, Жексеннің айдалуын бекітеді. Қолдар біртіндеп көтеріліп, ақыры түгел көтеріледі.

Райқанның таңдау сәті

Бай мен бәйбішелер жылап-сықтап, қамданып, жаман арбаға мінді. Райқан киінбеді. Үй ішінде үйілген ішік, кілем, шенді шапан, шекпендер, болыс белгісі, сыйға алған қылыштар... бәрі үйінді болып қалды. Райқанға арбада орын босатты. Райқан қарап тұрды. Өкіл тіл қатты. Райқан Жексендерге бір қарап, басын шайқады. Аналардың жүздері шошып, түңілді.

Бір жаққа байлар кетті, бір жаққа мал айдаған кедейлер, көпшілік ағылды. Кешкі ымыртта Райқан жапа-жалғыз қалды. Айнала жұтағандай жым-жырт. Байлар кеткен жақта құм борайды. Алыста кедейлер жиынының күлкісі мен ұраны естіледі. Қасына ала төбет келіп еркелеп, аяғына жатады. Райқан сілейіп тұр.

«Оқу бер»: жаңа әлемге бет

Кейін Райқан кедейлер жиынына өзі келді. Ортасында өкіл. Есімге «сайлан» дейді. Есім: — Мұнда сайланбаймын. Қызыл әскер болам. — дейді де, денесін мығым ұстап, — Жасым жиырмада, — деп қояды. Өкіл сүйсініп бас изейді.

Сол жерде Райқан сөз бастайды. Тек жүзінде қуаныш жоқ. Өкіл қайта үңілгенде Райқан бір-ақ ауыз айтады: — Ақбесті. Жұрт түгел тына қалады. Райқан Ақбестінің жоғалуын, оны Асқардың жасырын әкеткенін баяндайды. Он шақты кедей, бастығы Есім болып, аттанып кетеді.

Курстағы күлкі және Ленин суреті

Райқан әйелдер оқып жатқан курсқа келді. Басында шаршысы бар. Жұрттың көбі сонысын сөз қылып, сыртынан күледі. Райқан ашуланып кіріп келеді. Курс бастығына өкілден алған қағазын береді. Бастық қабылдағандай болады. Райқанның қабағы жадырайды.

Бірақ бастық шаршысын қайта қағытады. Райқан сұрланып, шаршысын басынан жұлып алып, столға сарт еткізіп тастайды. Айнала күледі. Бұл жолғы күлкі мазақ емес, ұнатқан, қоштаған күлкі еді. Райқан да күлді.

Мектеп ішін аралап жүріп, бір суретке қадалды. Өтіп бара жатқан қызды тоқтатып: — Бұл кім? — деп сұрайды. Қыз: — Ленин, — дейді. Райқан суретке жақындап, құшақтағандай болып, аймалап барып қабырғадан сыпырып алады. Жиналғандар жауап сұрағанда: — Тәйт әрі. Сендер өмірі көріп келесіңдер ғой. Менің көргенім — осы, — деп қойнына басады.

Есептің кілті: қойшы санақ

Сабақта мұғалім тақтаға есеп жазады: «Жетіге сегізді қос». Райқан алғашында бабын таба алмай қозғалақтайды. Бірақ көз алдына көгендегі қозылар келеді: жеті жас қозы, сегіз марқа. Санап шықты — он бес. Дәл.

«Он тоғыздан он бірді ал». Көз алдына он тоғыз бойдақ елестеді, он бірін таңбалап бөліп алғандай болды. Қалғаны — сегіз. Тағы да дәл. Райқан жымиып күлді.

Қысқы жол және үшінші ферма

Қысты күнгі бөктер жолымен екі салт атты келеді: біреуі шинель киген әскери, екіншісі — лаушы. Кеңседе Есім өзін таныстырады. Директор орынбасары Федорға райком қағазын ұсынады. Қой шаруасын білесің бе дегенде: — Мала-мала знаю, — деп күледі.

Андреев үшінші ферманың мүшкіл халін айтады: күніне бес-он қой өледі, бір айда екі жүз сексен қой қырылған. Сол жаққа бригадир болып екеуі барады. Тағы райком жіберген бір қазақ әйелі қосылады дейді.

Федор мен Есім жайдақ арбаға мінеді. Арбада сыртын беріп отырған әйел сөйлей бастағанда, Есім елең етіп бұрылады. Қырынан мұрнын көріп, тесіле қарайды. Сосын күліп жіберіп, әйелді иығынан ұстап өзіне бұрады. Әйел жалт қарады — Райқан. Екеуі танысып, қатты күлісті. Қол алысты. Федор таңырқап қалды. Екеуі қатар: — Знаком. — десті.

Қора ішіндегі шындық

Қойлар қашар алдына шығып жатыр: жүндері ұйысқан, үрпиіскен, біреулері аш. Бауырлары сарысідік. Райқан мен Есім әр жерден қадалып қарайды. Қабырғаға құйрығын, бүйірін үйкеп тұрған жиырма шақты қойға жақындап, екеуі бір-бір қойдан ұстап, үйкелеген жерін қарайды. — Көңқотыр. Жүндері түсіп қалған.

Қораға кіргенде қараңғылық пен тұншыққан иіс ұрады. Есім фонарь көтерді. Іші лық толы қой — өте тығыз. Бірі-бірін басып, есікке, жарыққа ұмтылады. Райқан аяғын абайлап басады. Көтерем сары қой екі буаз саулықтың астында жаншылып өліп барады.

Бұрышта жас қара қозы тәлтіректеп, өлімсірей маңырап барып құлап түсті. Бүйірі аш, қатып қалған. Қойлар бір-біріне сүйкеніп, денелерін қабырғаға үйкейді. Есімнің өңі бұзылып, іштей бұрқ етті.

Болат пен Иса қойды сыртқа шығара бастады. Қора босай бергенде өліктер анық көрінді: бір-екі, төрт-бес, жеті... арық-тұрақ қойлар, қоздай алмай басылып өлген саулықтар, төрт жас қозы — үстінде шаранасы бар.