Әйелі жанымызда
Зираттағы тыныштық және үйреншікті салтанат
«Тисса» зиратының кәрі директоры бәрі дайын ба, жоқ па — соны бір тексеріп көрмек болып, ақырын аяңдап үйден шықты. Ол қарауындағы қаралы жерде талай мәйітті соңғы сапарға шығарып салған, олардың көбін танымайтын да. Бірақ танысын-танымасын, алдынан өткен әр адамға бас иіп, тағзым ету әдетінен еш жаңылған емес.
Директор үшін өлім — күнделікті, үйреншікті жағдай. Соған қарамастан, әр жерлеу рәсімі бұл жалғанның тұрақсыз, тұрлаусыз екенін қайта еске салып, неге екені белгісіз, оны қатты толқытатын.
Ескі дос және ұмытылмаған жүз
Оның ең жақын досы — дәрігер Септимус Годвиннің дүниеден өткеніне жиырма жылдай уақыт болған. Тірлігінде ол арындылау, әрі арманшыл, желөкпе адам еді. Оның сөзі нақылға айналатыны, адамды бірден баурап алатын ерекше қасиеті туралы әңгіме көп болатын.
Енді міне, директор сол адамның баласын жерлемек. Годвин өлгеннен бері директор оның жесірін бірде-бір рет көрмеген: әйел бұл қаладан бірден кетіп қалған. Бірақ қою қара шашты, ұшқын атып тұратын қоңыр көзді, ұзын бойлы сол әйелдің бейнесі оның есінде анық сақталған.
Әйел Септимус Годвинге ол өлерден бір жарым жыл бұрын ғана тұрмысқа шыққан, күйеуінен біраз жастау еді. Күйеуін жерлеген күні бейіт басында қалай тұрғаны, бет-әлпетінің сол сәттегі көрінісі директорды қатты таңғалдырған. Сол көрініс — көп сырдың ишарасындай, сөзге сыймайтын бір тосын күй еді.
Дөң үстіндегі ең әсем орын
Директор жалғыз аяқ соқпақпен ескі досының қабіріне қарай бет алды. Үйінен сырық тастам жердегі осы дөң үсті — зираттың ең әдемі тұсы: алыстағы жотаның ақшыл баурайы да, төмендегі мөлдір бұлақ та осы жерден жарқырап көрінеді.
Дайын тұрған рәсім
Ол қалың бейіт арасындағы жаңа сырланған темір қашаумен қоршалған тоқымдай жерге келіп тоқтады. Көз алдында — құшақ-құшақ гүл. Қақпаға сүйеп қойған қара таспалы шеңбер-гүлдер жаңа мәйітті күтіп тұр. Бәрі дайын.
Кәрі директор кілтімен сағананы ашты. Қалыңдау төселген шыны еденнің астынан әке Годвиннің табыты көрінді. Оның қасына енді баласы да жатпақ.
Биязы дауыс және бейтаныс әйел
Сол сәтте оның желке тұсынан биязы дауыс естілді: — Кешіріңіз, сэр. Менің баяғы дәрігерімнің қабірін не істегелі жатырсыздар?
Директор бұрылып қараса — егделеу әйел. Бұрын көрмеген адам. Бірақ түрі иманды: өңі сола бастаған райхан гүлінің жапырақшасындай нәзік. Кең жиекті қалпағының астынан бурыл шашы күмістей жылтырайды.
— Бүгін бұл жерде біреуді жерлейді, мадам.
— Баласы ма?
— Иә, мадам. Жиырма жастағы жігіт.
— Жерлеу сағат нешеде?
— Түстен кейін, сағат екіде.
— Рақмет сізге. Пейіліңізге ризамын.
Директор қалпағын көтере түсіп, әйелдің соңынан ұзақ қарады. Оны мазалағаны — осы арадан бөгде біреуді кездестіруі еді.
Салтанатты жерлеу және мазасыз сұрақ
Жерлеу рәсімі өте салтанатты өтті. Ал сол күні кешке директор өзінің ескі танысы — дәрігер досының үйінде отырып, бір сұрақ қойды:
— Сіз бүгін зиратта жүрген бурыл шашты бір әйелді байқадыңыз ба?
Ұзын бойлы, жирен сақалды дәрігер орындықты отқа таман жылжытып қойып: — Иә, көрдім.
— Оның көзқарасына назар аудардыңыз ба? Өте қызық қарас... Бейнебір... қалай десем екен... өте қызық! Ол кім?
Дәрігер басын шайқады: — Меніңше, оның көзқарасында айрықша қызық ештеңе жоқ.
Дәрігердің құпиясы: соңғы өтініш
Директор түсіндіріп беруін өтінгенде, дәрігер біраз кідірді. Сосын шыны құтыны алып, қонағының бокалына шарап құйып отырып, баяу әңгімесін бастады: Годвин өлер алдындағы бір жайды директор білмейтін еді — өйткені ол кезде сапарда болған.
Өлім алдындағы үй
Септимус Годвин бейсенбі күні сағат төртте көз жұмған. Дәрігерді оған екіде шақырған. Дәрігер келгенде науқас әбден ауырлағанымен, кей сәтте есін жиып қалатын.
Бөлмеде дәрігерден басқа әйелі болған. Аурудың аяқ жағында сүйікті терьері жатыр. Көрші бөлмеден баланың жылағаны естіліп тұрған: бүгін жерленген жігіт — сол бала.
Күтпеген қонақ
Бір кезде күтуші қыз кіріп, миссис Годвинге бірдеңе сыбырлайды. Сыртта бір әйел миссис Годвинді бір минутқа болса да көргісі келеді екен. Бірақ миссис Годвин ашуланып, мұндай сәтте келудің жөні жоқ екенін айтып, тіпті полиция шақыратындығын жеткізуді бұйырады.
Күтуші қайта-қайта келіп, әлгі әйелдің «мәселе өмір мен өлімге тіреліп тұр» дегенін айтады. Миссис Годвин мұны арсыздыққа балап, қатаң тыйым салады.
Сақина және уәде
Дәрігер төменге түсіп, асханада отырған әйелмен өзі сөйлеседі. Ол — осы өңірден жүз мильдей жерде тұратын белгілі әулеттен шыққан, көрікті, сұлу әйел. Сол күні абыржып, өңі сынықтау көрінген.
Әйел дәрігерден үміт бар-жоғын сұрайды. Үміт жоқ екенін естіген соң, ол бәрібір Годвинді көруі керегін айтады. Сөйтіп күтпеген жерден бедерлі жалпақ сақинаны дәрігердің қолына ұстатады: бұл — Годвиннің «шақыру белгісі» іспетті уәде екен. Егер ол сақинаны жіберсе, әйел міндетті түрде келуі керек болған.
Әйелдің қорқынышы біреу-ақ: Годвин өлерінде «мені көргісі келмеді, оған бәрібір екен» деп кетпесін дейді. «Мақшар алдындағы өтініш — қасиетті» деп, ол өз өмірін қиюға да дайын екенін аңғартады.
Екі әйелдің бетпе-бет келуі
Дәрігер әйелге соңынан еруін өтініп, Годвин есін жиғанша есік сыртында күте тұруын сұрайды. Бөлмеге кіргенде Годвин ессіз жатыр. Миссис Годвин төсектің жанында мелшиіп тұр.
Дәрігер: «Годвин ол әйелді шынымен көргісі келген» дегенде, миссис Годвин ашуға булығып, «ол салдақыны бұл жерде көргім келмейді» деп айқайлайды. Дәрігер сабырға шақырады, бірақ әйел: «Оның әйелі — мен!» деп бөлмеден шығып кетеді.
Есік сыртында екі әйелдің дауысы шарпысқан. Іште — қозғалыссыз Годвин. Біраздан соң ол аздап ес жиғандай болады. Дәрігер оларды шақырып кіргізеді. Алайда Годвин тағы да есінен танып қалады.
Екі әйел төсектің екі жағында тізерлей отырып, беттерін қолдарымен жабады. Екеуі де үнсіз. Сол үнсіздіктің өзінде күндестіктің оты жанып тұрғандай: әрқайсысы өз махаббатын соңына дейін қорғап қалғысы келетіндей.
Қоңырау үні және соңғы дем
Дәл сол сәтте жақын маңдағы шіркеудің қоңырауы некелесу рәсімінің аяқталғанын білдіріп, күмбірлеп қоя береді. Сол оқыс дыбыс Годвиннің есін қайта жиғызады. Ол жүрек шымырлатарлық аянышты әрі жұмбақ жымиыспен екі әйелге алма-кезек көз тастайды. Екі әйелдің жанары да — жалғыз еркекте, Годвинде.
Әйелінің жүзі ызғарлы, тас қашағандай суық; өзі де тас сияқты қыбырсыз. Ал екінші әйелдің бетіне қарауға дәрігердің дәті бармаған.
Годвин дәрігерге ымдап, бірдеңе сыбырлағандай болады. Бірақ қоңырау үні сөзін жұтып қояды. Бір минут өтпей-ақ, ол мәңгілікке көз жұмады.
Дәрігердің сөзімен айтқанда, өмір деген — осы: таңертең екі аяғыңды нық басып тұрасың, сосын күтпеген жерде сілкініс болады. Шырақ қалай сөніп қалса, адам өмірі де солай сөнеді.
Егер сенің өмірің бір әйелдің өмірімен бірге сөнсе — бақыт деген сол шығар...
Бүгінгі әйелдің кім екені
Әйелдер жыламаған. Миссис Годвин мәйіт жанында қалған. Ал дәрігер екінші әйелді экипажға дейін шығарып салған.
Дәрігер бүгінгі жерлеуде көрінген бурыл шашты әйел — сол әйел екенін айтады. Директор сонда ғана зиратта жолыққан бейтаныстың көзіндегі терең, жұмбақ сырдың қайдан шыққанын түсінеді.
Кәрі директордың түйіні
Директор үнсіз бас изейді. Енді оған жиырма жыл бұрын Годвинді жерлеген күні оның әйелінің көзқарасы да түсінікті болған.
— Екеуі де құдды салтанат құрғандай еді...
Отқа мұңая қарап отырып, ол кәрі адамдарға тән әдетімен суи бастаған тізесін қолымен ақырын сипай береді.
Орыс тілінен аударған: Д. Әшімханұлы