Жоғалт көзін
Күту
Әйелімнің төркіндеп кеткеніне бір аптадан асып барады. Амандық болса, ертең-бүрсүгүні келіп қалар. Оның келуіне қарсы мен біраз жұмысты тындырып тастадым: үйдің іші-сыртын әктеп, есік-терезені көгілдір жалтырақ бояумен сырладым. Көрпе-жастық пен кілемді қағып-сілкіп, самалдаттым. Керуеттің босап кеткен сымын бұрап, домбыраның шегіндей қылып бабына келтірдім: саусақтың ұшы тиісімен-ақ «дың» етіп, шаттық күйін шерткелі тұр.
Үйдің ажары
Іші-сырты әктелді, есік-терезе көгілдір бояумен жаңарды.
Ұқып
Көрпе-жастық, кілем қағылып-сілкіленіп, үйге таза ауа кірді.
Ұсақ деталь
Керует сымы домбыра шегіндей тартылды: майда нәрсе де мәнді.
Тағы бір тосын қуаныш болсын деп, үш жұмсақ арқалығы бар, ала-бажалақ, еңселі диван сатып алдым. «Көрсе қатты қуанып қалар-ау» деп ішімнен қиялдап қоямын. Үйге кірген бетте мамық диван көзге түседі. Сосын, «шалымнан айналдым» деп бетімнен сүйіп жібермесіне кім кепіл? Әлде, «еркек деген осындай болар» деп арқамнан қағып қана қоя ма екен?
Кішкентай сыйдың үлкен үміті
Әйелім сүйсінетін басқа да шаруаларды істеп тастадым: ескі туфлиін жөндетіп, су жаңа қылып қайтардым. Өкшесін жарқыраған күміс қаптамамен күптеттім. «Енді қалай кисе де оңай тозбас» деп ойладым. Парасатты келіншегім осы жақсылығымды сезіп, қуаныштан мұртымнан сүйіп жүрмесе игі еді…
Осындай ойларға шомып, шылым тартып отырғанымда, кенет есіктің қоңырауы бажылдап қоя берді. «Бұл кім? Әйелім келсе, телеграмма жіберер еді ғой… Әлде бір сынақ па?» деп, жүрегім зу ете түсті. Жүгіріп барып есікті аштым.
Күтпеген оралу
Келген — әйелім, Шәтәй. Түсі боп-боз, мас адамша теңселіп кірді. Қолындағы чемоданын еденге сарт еткізіп қойды да, сусылдаған қоңыр плащын төрге лақтырып жіберді. Көгілдір есік-терезеге де, үш жұмсақ арқалығы бар жаңа диванға да көз қиығын салған жоқ. Жаңа диваным оған баяғыдан бар дүние сияқты көрінді. Оның бейжайлығын көріп, көңілім су сепкендей басылды.
Алғашқы сөз
— Шәтәйжан, ауырып келдің бе?
— Сен мені сүймейсің, — деді ол салқын үнмен.
— Жаным-ау, ол не дегенің?
— Сүйсең, неге күтіп алмайсың?
— Қайдан білейін? Телеграмма жібермедің ғой.
— Өтірік айтпа. Кеше ертеңгісін жібергем.
— Онда неге қолыма тимеді?
— Бәрі де жалған!
Отасқанымызға бір жылдан асса да, ол мені жаңа көргендей бас-аяғыма дейін шолып шықты. Қызғаныштың жалыны екі көзінен-ақ білінеді.
Қызғаныштың қисыны
— Бозбала болып кетіпсің ғой өзің, — деді ол тамсанып. — Мен барда қалай болса солай жүретін едің. Енді сақал-мұртыңды қырып, әдеміленіп, жас жігіттер қатарына қосылыпсың. «Тұншығып кетем» деуші едің, галстук тағуды да үйреніп алыпсың ба, қалай?..
Ішімнен: «Ох, әйелдер-ай, қиялшылсыңдар-ау! Ұшқыннан өрт шығаруға да шеберсіңдер…» деп күрсіндім.
Мен Шәтәйді жұбатуға кірістім. Қызғаныштың да өз «ауруы» болатынын, оның адамды қалай тұйыққа тірейтінін байыппен түсіндірдім. Жүйелі сөзге сенген соң, сабасына түсті: өңі жылып, бетіне қан жүгірді. Тіпті бір кезде: «Диванды қаншаға алдың?» — деп сұрап та қойды. Мұны жақсылыққа жорыдым.
Екеуміз диванда қатар отырдық. Мен қоңыздың қанатындай қап-қара мұртыммен оның тамағын қытықтап, еркелетіп қоямын. Мұртымнан сүйейін деп еңкейген Шәтәй кенет түсі бұзылып, мені итеріп жіберді де, орнынан атып тұрды.
Туфли дауы
Күтпеген «айғақ»
— Анау қай «тамыр қатыныңның» туфлиі? — деп дүрсе қоя берді.
— Жындың ба? Өзіңдікі ғой! — дедім сасқалақтап.
— Менің туфлиім сүт түстес, түлкі тұмсық. Ал мұныкі көкшіл, тұмсығы тайпақ, өкшесі де аласа. Ұқтың ба?
— Жаным-ау, есің дұрыс па? Өз аяқ киімің ғой. Кеше жөндетіп әкелдім, өкшесін күміспен күптеттім. Рақмет айтудың орнына…
Ол болса өз дегенінен қайтпады. «Пәтерді қыз ойнаққа айналдырыпсың» деп, дәлел іздеп жанталасты. Менің «телеграмма алған жоқпын» дегеніме де сенбеді. «Ауыз үйдегі бос шөлмектер дәлел» деді. Мен жүкшілерге екі бөтелке арақ қойғанымды жасырмадым. Бірақ түйін сол емес еді.
Дәлел сұраған сәт
— Ал мені неге күтіп алмадың?
— Айттым ғой, ешқандай телеграмма алмадым.
— Немен дәлелдейсің?
Шәтәйдің тұла бойы қалшылдап, өңі сұрланып кетті. Екі көзінен от шашып, маған тап бергелі тұр. Мен де дағдардым: расында, телеграмма тимеген. Бірақ оны қалай дәлелдеймін?
Дәл сол сәтте есік сықыр етіп ашылды. Почтальон екен. «Мынаған қол қойыңыз» деп, бір жапырақ қағаз ұстатты. Оқып көрсем — Шәтәйдің телеграммасы! «Ештен кеш жақсы» деген рас, бірақ бұл жерде жақсылығын көріп тұрған мен емес едім.
Ашуы шегіне жеткен Шәтәй керуеттің астындағы әлгі туфлиді ала сала, есікке қарай лақтырып жіберді де: «Бұл менің туфлиім емес!» деп үйді басына көтерді. Мен жылы сөз айтып, сабырға шақырып әлекпін. Ол болса: «Менікі емес! Менікі емес!» деп қайталай берді. Ақыры: — Нанбасаң, киіп көрші… — дедім. — Кимеймін! Жоғалт көзін!
Бөгде адамның келуі
Осы у-шу үстінде қоңырау қайта шылдырлады. Есік жартылай ашылды. Алдымен добалдай мұрын, сосын сұлу мұрт көрінді. Қараторы бір жігіт ішке кірді де, біздің түрімізді көріп, состиып тұрып қалды.
— Генацвали, бұл не жанжал? — деді ол маған.
— Бәріне кінәлі мына бір туфли! — дедім едендегі туфлиді нұсқап.
— Туфли кінәлі емес, мен айыптымын, катцо.
— Қалайша сіз айыпты боласыз?
— Кешіре гөр, қымбаттым. Сіздің жұбайыңыздың аяқ киімін алмастырып жіберіппін. Абайсызда сізге бір кемпірдің туфлиін ұстата салыппын… Аңғалдығым үшін бастығымнан қатаң сөгіс те алдым… Кешір, дорогой… Хош, сау бол!
Міне, мәселе қайда екен. Байланыс бөлімінің шабандығынан, алаңғасар етікшінің салғырттығынан әйелім екеуміз қаншама керілдестік. Екі ортада есіл еңбегіме ешкім қарамады: сырланған есік-терезе, домбыра шегіндей тартылған керует сымы… бәрі-бәрі әдіре қалды. Үш жұмсақ арқалығы бар жаңа диванның байғазысы да бұйырмады.
Екінші шатақ: кір жуатын орын
Бір апта командировкада жүріп, шаршап-шалдығып үйге оралдым. Жеңіл-желпі тамақтанған соң, моншаға бардым. Буға балқып, жуынып-шайынып ауызғы бөлмеге шықтым. Жылдам сүртіндім де, киіне бастадым. Байқасам, өз көйлек-ыштаным емес, ауы кең кәдімгі қазақы дамбал. Баулы көйлекті өмірімде киіп көрген емеспін. «Бұл кімдікі болды екен?» деген ой денемді суытты.
Әлгі «кемпірдің туфлиі» секілді, мұнда да бір гәп бары анық. Жаңа ғана рақаттанып тұрған бойым ауырлап кетті. Жалаңаш тәніме шалбарды іле сала, жадағайланып сыртқа шықтым да, үйге қарай асықтым.
Үйдегі жаңа сұрақ
— Жеңіл буыңмен! — деп әйелім жымиып қарсы алды.
— Рақмет… — дедім көңілсіз ғана.
Ол жаңа алған сұрғылт жемпірін көрсетіп: «Мынау саған ұнай ма? ЦУМ-нан алдым, киіп көрші», — деп қылымсыды.
Мен оның қолын жай ғана ысырып, жүзіме тік қарап:
— Мен командировкада жүргенде, үйде бөтен біреу болды ма?
— Жоқ! — деді Шәтәй үрейлі кейіппен.
— Онда мынау кімнің киімі? — деп, әлгі көйлек-ыштанды алдына жайып салдым.
Мұндайда әйелдің көз жасы дайын тұрады екен: Шәтәй жылап-сықтап, «сен маған сенбейсің, сүйгенің де неғайбыл, мен бақытсызбын, кетем төркініме» деп байбалам салды. Мен өзімнің қатты кеткеніме өкіндім. Шермендені жұбатудың өзі азап.
Сөздің шыны
— Шәтәй, жылама. Жөніңді айтшы: біздің үйге бөтен киім қайдан келді?
— Қайдан келсін?.. Білмеймін…
— Осыны өзің жудың ба?
— Жоқ.
— Ендеше кім?
— Кір-қоң көбейіп кеткен соң, Максим Горький көшесіндегі кір жуатын орынға тапсырған едім. Сосын…
«Е-е-е, түсіндім…» дедім ішімнен. Айтқызбай-ақ белгілі болды: кір жуатын жердегі бейпіл ауыз, дабыр-дұбыр әйелдер іш киімімді тағы да біреудің киімімен алмастырып жіберген екен. «Ой, құрғырлардың шатағы-ай…» деп күрсіндім.
Түйін
Тұрмыс қажетін өтейтін мекемелердің кіж-кіж тірлігі мен салдыр-салақтығы бізді тағы да бір шатаққа ұрындырды. Көңілдегі күдік сейілгенімен, ашу үстінде айтылған ащы сөздер мен орынсыз қақтығыс жүрек түкпірінде қалып қойды. Кім білсін, көктемнің шытымыр мұзы сияқты, ол да біртіндеп еритін шығар. Салқындаған сезімге жылы да жарасымды ынтымақ сәулесі түсер…