Қарахан таудың түлкісі, Келмейді ердің күлкісі

Жазып алу және жариялану дәстүрі

XIX ғасырда батырлар жыры жүйелі түрде қағазға түсе бастады. Осы кезеңде көптеген зерттеушілер қазақ эпостарын жинап, хатқа түсіріп, ғылыми айналымға енгізді. Олардың қатарында Ш. Уәлиханов, В. Радлов, Н. Ильминский, Г. Потанин, А. Васильев, Ә. Диваев және басқа да ғалымдар бар.

«Алпамыс батыр» алғаш рет 1899 жылы Қазанда «Қисса-и-Алпамыш» деген атпен басылып шықты. Қазан төңкерісіне дейін жыр бірнеше мәрте (жеті рет) қайта басылған.

Ел арасындағы нұсқаларды жинап, хатқа түсіріп, орысша мазмұнда жариялаған көрнекті фольклоршы — Ә. Диваев. Ол бір нұсқаны Ж. Бермұхамедовтен, тағы бірнеше нұсқаны Е. Ақылбеков қолжазбаларынан алғаны айтылады.

Зерттелуі және әдебиеттегі орны

Кеңес дәуірінде де «Алпамыс батыр» бірнеше рет жарияланды. Жырдың тарихи-көркемдік мәні мен әдебиеттегі орны туралы М. Әуезов, С. Сейфуллин, Қ. Жұмалиев, Ә. Марғұлан, М. Ғабдуллин, Н. Смирнова, Т. Сыдықов және басқа зерттеушілер арнайы еңбектер жазды.

Бұл қатарда орыс ғалымы В. М. Жирмунскийдің түрік батырлық эпосы туралы монографиясын бөле атап өткен жөн. Осындай еңбектер жырдың кең танылуына және ғылыми тұрғыдан орнығуына елеулі үлес қосты.

Нұсқалар көптігі және жыршылық дәстүр

Жырдың халық арасында айрықша қастерленуі оның нұсқаларының көп болуына ықпал етті. Қазақ тілінде «Алпамыстың» 10–11 нұсқасы бар екені айтылады. Қазан төңкерісіне дейін жыр Қазақстанның әр өңірінде орындалған.

Қалыптасу дәуірі туралы көзқарастар

«Алпамыс батыр» жырының қалыптасу және даму тарихына қатысты ғалымдар арасында түрлі пікір бар. Әр зерттеуші өз дерегі мен дәлеліне сүйенеді. Мәселен, В. М. Жирмунский мен Х. Т. Зарифов жырдың шығу тегін қоңыраттардың рулық эпосымен байланыстырады.

Бұл бағытты дамыта отырып, А. К. Боровков жырдың туған уақыты XII–XIV ғасырлар аралығы болуы мүмкін дейді. Ал Ә. Марғұлан эпосты қыпшақ дәуірімен сабақтастырады. Қазақша нұсқаларын кеңірек қарастырған Т. Сыдықов Алпамысты рулық-тайпалық кезеңнен жеткен мұра ретінде бағалайды.

Тарихи тұлға және сюжет ізі

Кей деректерде Алпамыс тарихи тұлға ретінде де сөз болады: ол шамамен б.з.б. 110–50 жылдары өмір сүрген қолбасшы, батыр ретінде сипатталады. Әңгімеде оның шүршіттермен соғыста ерекше ерлік көрсеткені, Тайшық ханның жорықтарына қарсы тұрып, бірнеше аптаға созылған шайқаста жау әскерін ойсырата жеңгені айтылады.

Тағы бір соғыста батырдың тұтқынға түсуі кейін эпикалық баяндауға айналып, жыр-дастан ретінде біздің дәуірге жетті деген пайым ұсынылады. Бұл тұжырымдар жырдағы қаһарман бейнесінің тарихи жадпен де астасуы мүмкін екенін меңзейді.

Мифтік қабат: есімдер, топан су және Қазығұрт

Жырдың мифтік және эпостық бейнесі бір ғана «жаспен» өлшенбейді: онда әр дәуірдің ізі бар. Есімдерге сүйенген кей талдаулар Алпамыс заманының тым көне кезеңдерге — тас дәуірінің соңы мен қола дәуірінің бастауына дейін баруы мүмкін екенін айтады.

Кей еңбектерде Қазығұрттың көне атауларына қатысты да пікірлер келтіріледі: мысалы, бір дереккөздерде (Бируни жазбалары) таудың Манкур деп аталғаны айтылады; мұндағы «кур» бөлігін «тау» мағынасымен байланыстыратын түсіндірулер бар.

Алайда жырдың мифтік қабатын тікелей «жырдың жасы» ретінде есептеу қиын: мифтер әр халықта әртүрлі сақталып, бір кезеңнен екіншісіне өзгеріп отырады.

Эпостық кеңістік: Жиделі-Байсын және екінші жорық

Қазақ нұсқаларында Алпамыстың елі Жиделі-Байсын деп аталады; бұл кеңістік бүгінгі Өзбекстанның Сурхандария–Қашқадария аймақтарымен сабақтастырылып түсіндіріледі.

Жырдағы екінші ірі оқиға желісі қалмақ елінде өтеді: батыр тұтқынға түсіп, жылдар бойы зынданда жатады. Ол Байшұбар атының, қалмақ ханының қызы Қаракөзайымның және Кейқуат есімді ешкішінің көмегімен зынданнан шығып, жауды жеңеді.

Кей интерпретацияларда Кейқуат бейнесі Авестадағы Кави Кавад немесе «Шахнамадағы» Кай Кубад тұлғасымен салыстырылады. Сонымен бірге Сасанид дәуіріндегі Иран билеушісі (V–VI ғғ. контексі) туралы тарихи сюжеттік ұқсастықтар да сөз болады: биліктен айырылып, дала көшпелілерінен пана сұрау, әскери көмек арқылы қайта оралу тәрізді мотивтер белгілі бір деңгейде қабысады.

Топонимдер дәлелі: Қарахан тау және Қаңғар мұрасы

Жырдың жасын межелеуде жер-су атаулары ерекше рөл атқарады. Солардың бірі — Қарахан тау. Жыр жолдарында бұл тау киелі кеңістік, мифтік-поэтикалық символ ретінде көрінеді; кей түсіндірулер оны Жерұйық тәрізді сакралды мекенмен салыстырады.

Кей тұжырымдар бойынша, Қаңғар жұртының IV–VI ғасырлардағы орталық өңірі Отырар маңы болған. Осыдан келіп, жырдың эпикалық қалыптасу ортасы ретінде Қазығұрт–Отырар аймағын, ал уақыты ретінде V–VI ғасырларды атайтын пікір қалыптасады. Кейін жырдың бастапқы нұсқалары кеңірек таралып, оғыздық ортада игерілуі мүмкін деген болжам да бар (мысалы, «Қорқыт ата кітабындағы» Бәмсі-Бәйрек желісімен салыстыру).

Қорытынды: жыр жасын қалай шамалауға болады?

«Алпамыс батырдың» шығу дәуірін дәл межелеу оңай емес: көп нұсқалы фольклорлық мұрада уақыт қабаттары қатар жүреді. Соған қарамастан, топонимдер, тарихи есімдер және сюжеттік параллельдерге сүйенген бірқатар зерттеушілер жырдың эпикалық өзегін V–VI ғасырлар аясында қарастырады.