Солайы солай ғой, бірақ мен қойды қазға айырбастап жібергем
Халықтық хикая • сауда мен сенім туралы
Ал, кәне, саған ертеде болған бір оқиғаны айтып берейін. Мен оны бала күнімде естігенмін. Содан бері сол әңгіме есіме түскен сайын, өзім де жасара түсетіндей боламын. Әңгіме де адам сияқты: жасы ұлғайған сайын кемелденіп, мәні тереңдей береді — оған да шүкір.
Деревнядағы қисық үй және бір жалғыз ат
Сен деревняда болған шығарсың: шатыры сабанмен жабылған қарапайым шаруаның үйін де көрген боларсың. Мұндай үйлердің төбесіне мүк пен алабота өсіп кетеді, ал итарқасына құтан ұя салады; ләйлексіз үй — үй ме!
Қабырғасы бір жағына қисайған, терезелері сығырайған кіп-кішкентай үй. Ас үйдегі қазан пеші семіз адамның қарнындай шермиіп, қампайып тұрады. Шарбаққа асыла бір шоқ аю бадам өседі, бунақты қызыл шілік шалшықтау қара суға мұртын малып қояды; ішінде балапанын ерткен үйректер жүзіп жүреді. Ит те бар — үнемі шынжырлаулы, сондықтан тірі жанның бәріне барқылдап үріп жатады.
Осындай үйлердің бірінде кемпір-шал тұрыпты. Дәулеті шағын болса да, тапқан-таянғанынан аз-кем артылып қалатын кезі болады екен. Солардың жалғыз аты да бар еді, бірақ атқа жұмыс көп түсе бермейтін: ертеден қара кешке дейін жол бойындағы сай жағасында бос жайылып жүретін.
Кемпірдің ақылы
Бір күні бәйбіше күйеуіне: «Шаһарда жәрмеңке жүріп жатыр. Атты апарып не сат, не шаруаға керек бірдеңеге айырбаста» дейді. Сосын мойнына орамалын әдемілеп байлап, қалпағын сипап түзеп, жып-жылы ернінен сүйіп, жолға шығарып салады.
Жәрмеңкеге бара жатқан жол: айырбастың тізбегі
Күн шыжып тұр, аспанда шөкімдей бұлт жоқ. Жол үсті — бұрқыраған шаң, жәрмеңкеге ағылған халық: салт мінгені, арбалысы, қос жорғалысы бар — анталаған жұрт. Қария үшін бұл жол бір ғана сапар емес, бірінен бірі туған шешімдер тізбегі еді.
1) Ат → Сиыр
Жолшыбай бір жігіт сиыр айдап бара жатады — сондай көрікті, мұндай сұлу сиыр сирек. Қария: «Маған әсіресе сиыр қажет» деп, айырбас ұсынады. Келісім тез жасалады.
2) Сиыр → Қой
Көп ұзамай семіз, жүндес қой жетелеген адамды қуып жетеді. «Жазда оты бар, қыста қораға ұстаймыз» деп ойлап, сиырын қойға айырбастайды.
3) Қой → Қаз
Тоғыз жолдың торабында қолтығына қысқан дәу қазы бар адамға кезігеді. «Әйелім де жақында: қаз болса ғой… деп еді» деп, қойын қазға айырбастайды.
4) Қаз → Тауық
Шаһарға таяғанда картоп танабының шетінде арқандап қойған шолақ құйрық әдемі тауықты көреді. «Өз тамағын өзі тауып жейтін хайуан» деп, қазын тауыққа айырбастайды.
5) Тауық → Бір қап шіріген алма
Күн қатты өтіп, шал шаршайды. Дәл жанындағы шайханаға бұрылайын дегенде, қап арқалаған малайға жолығады. Қабындағысы — шошқаға беретін шіріген алма. Қарияның есіне кемпірінің сөзі түседі: «Шірік алма болса да — ырыздық». Сөйтіп, тауықты бір қап алмаға айырбастап жібереді.
Шайханаға кіріп, алмасын байқамай ыстық пешке сүйей салады. Іште алыпсатарлар, делдалдар, мал саудагерлері толып отыр; арасында қалталары алтынға толы екі ағылшын да бар екен. Пеш түбінен шыжылдаған дыбыс шыққанда, жұрт әлгі «алманың» отқа қарылып кеткенін көреді. Сол сәтте-ақ қарияның аттан бастап айырбастай-айырбастай, ақыры бір қап шірік алмаға жеткен хикаясы жұртқа жария болады.
Бәс: кемпір ұрыса ма, әлде құшақтай ма?
Ағылшындардың бірі: «Үйіңе барғасын кемпірің мойныңды жұлып алатын шығар» дейді.
Қария болса сабырмен: «Жоқ, қайта мойнымнан құшақтайды» дейді. Кемпірінің аузынан түспейтін мәтелін де айтады: «Не қылса да көн, күйеуіңдікі жөн!»
Сонда ағылшындар бәс тігеді: егер кемпірі ұрысса — ағылшындар ұтады, ал егер құшақтаса — қария ұтады. Тігіс — алтын. Қария өз тарапынан «бір қап алма мен кемпір екеуіміз» ғана дер еді, оған да келіседі.
Үйге оралу: кемпірдің жауаптары
Олар шайханашының арбасына мініп, ауылдағы үйге жетеді. Қария амандасады. Кемпір де жылы жауап береді.
— Атты айырбастадым, — дейді шал.
— Тәңірге шүкір! Енді дастарқанда сүт, май, ірімшік болады, — деп қуанады кемпір.
— Сиырды қойға айырбастадым.
— Тіпті жақсы! Жазда оты бар, қыста бағып аламыз. Жүнінен шұлық тоқимын, жылы күрте де шығар, — дейді кемпір.
— Қойды қазға айырбастадым.
— Апырмай! Мейрамға дейін өзі семіріп шығады, — деп мәз болады кемпір.
— Қазды тауыққа айырбастадым.
— Шіркін, қандай олжа! Жұмыртқа табады, балапан басады. Қорамыз толы тауық болсын, — дейді әйелі.
— Ал тауықты бір қап шіріген алмаға беріп жібердім.
— Апыр-ай, бетіңнен бір сүйейін! — деп кемпір қуаныштан шалды құшақтап, сүйіп алады.
Неге кемпір сонша қуанды?
Кемпір сөзін жалғайды: шал кеткелі бері жуа керек болып, мұғалімнің үйіне барыпты. Мұғалімнің әйелі сараң екен: «Бақта түк өспейді, сізге беретін шірік алмам да жоқ!» деп азар да безер болыпты. Енді кемпір: «Бір емес, табаны күректей он шірік алма апарып берем, тіпті бір қабын апарып күлкі қыламын» деп, шалын тағы сүйеді.
Түйін: сенімнің бағасы
Ағылшындар аң-таң қалады: жоқшылық қысып тұрса да, қысылмайтын, қай істен де жақсылық табатын осы әйелдің мінезін көріп, ақшаларын аямайды. Сол жерде-ақ уәделескен алтындарын береді — тау ғып үйіп тастайды.
Бұл әңгімені мен бала күнімде естігенмін. Енді сен де естідің: «Не қылса да көн, күйеуіңдікі жөн!» деген сөздің салмағын да, күлкісін де.
Кейде «ұтылыс» болып көрінген нәрсе — үй ішіндегі татулықтың, кеңдіктің және бір-біріне деген сенімнің шынайы сынағы.