Қазақша рефераттар

Шетелдегі қазақтар

Қазақтар — Қазақстан Республикасының байырғы әрі негізгі халқы. 1999 жылғы дерек бойынша Қазақстандағы саны шамамен 8,3 млн болса, әлем бойынша 12,4 млн-ға жуықтаған. Қазақтар қазақ тілінде сөйлейді (түркі тілдерінің солтүстік-батыс, қыпшақ тобы). Дәстүрлі діні — исламның сүнниттік бағыты. Исламға дейін тәңірге, аруаққа сиыну, шамандық наным-сенімдер кең тараған.

Этногенез және ең көне кезеңдер

Қазақ халқының этникалық тарихы күрделі әрі көпқабатты. Қазақстан аумағын әртүрлі тайпалар ерте тас дәуірінен бастап мекендей бастаған. Ежелгі адамдардың тұрақтары Қаратау, Маңғыстау, Орталық және Шығыс Қазақстан, Бетпақдала, Мұғалжар, Балқаш маңы сияқты өңірлерден табылған. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде палеолитке жататын 500-ге жуық ескерткіш анықталған және бұл көрсеткіш жыл сайын артып келеді.

Мезолит кезеңінде садақ пен жебенің пайда болуына байланысты аңшылық топтар ұсақталып, тұрақтар саны (шамамен 50 шақты) салыстырмалы түрде аз зерттелген. Ал неолит пен қола дәуірі ескерткіштері өте мол: тұрақтар мен қоныстардың жалпы саны 800-ге жуық. Бұл кезеңдер алғашқы тайпалық бірлестіктердің нығайып, Сібір, Орал, Еділ бойы және Орталық Азия халықтарымен тығыз байланыс орнатқанын археологиялық, антропологиялық, этнологиялық деректер айғақтайды.

Ежелгі тайпалар және мемлекеттік бірлестіктер

Сақтар және массагеттер

Б.з.б. I мыңжылдықта Қазақстан аумағындағы тайпалар көшпелі тұрмысқа ауысып, бірнеше тайпалық одақ құра бастады. Солардың ішіндегі ең ірілерінің бірі — сақтар. Олар Сыр бойы, Қаратау, Талас өңірінен бастап Тянь-Шаньның оңтүстік-шығыс беткейіне дейінгі кең аумақты мекендеген. Арал теңізі мен Сырдария сағасы, Әмудария бойындағы тайпалар массагеттер одағына бірікті.

Сақтардың қорымдары, көмбелері және өзге де материалдық-рухани мұралары қазақ мәдениетінің терең бастауларын көрсетеді.

Ғұндар, үйсіндер, қаңлылар, сарматтар

Б.з.б. III–I ғасырлар мен б.з. I–V ғасырлар аралығында сақ негізінде жаңа тайпалық бірлестіктер күшейді. Тарихта мемлекет деңгейіне көтеріліп, айрықша із қалдырғандары — ғұндар, үйсіндер, қаңлылар, сарматтар. Олар V ғасырға дейін өмір сүріп, көптеген елдермен саяси-экономикалық байланыс орнатты.

Негізгі шаруашылық үлгісі — көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы. Сонымен қатар Жетісу, Шу–Талас, Сырдария бойында суармалы егіншілік, балық аулау, кен өндіру де дамыды.

Түрік қағанаттары және ортағасырлық өрлеу

Қазақ халқының қалыптасуына ерекше негіз болған тайпалар қатарында ғұндар, үйсіндер, қаңлылар аталады. Ұзақ этникалық үдерістер нәтижесінде бұл дамудың бастауын б.з.б. I ғасырдың алғашқы жартысынан, ал едәуір орныққан кезеңін б.з. V–VI ғасырлардан көруге болады.

552 жылы көп тайпалар Түрік қағандығының құрамына енді. 603 жылы құрылған Батыс Түрік қағандығының этносаяси тірегі «он тайпа» (он оқ будун) болды. Кейін Түргеш (704–756) және Қарлұқ (756–940) қағандықтары қалыптасты. Бұл кезеңде отырықшылық нығайып, егіншілік дамыды, қалалар өсіп, сауда жанданды.

Оғыздар, қимақтар, қыпшақтар және Қарахан мемлекеті

Оғыздар

IX ғасырдың соңы мен XI ғасырдың басында оғыздар Сырдарияның орта ағысынан Еділдің төменгі бойына дейінгі кең аумақты мекендеді. Олардың құрамына әртүрлі этникалық топтар енді. Оғыздардың бір бөлігі кейін түрікмен халқының, печенегтердің бір бөлігі қарақалпақ халқының қалыптасуына ықпал етті, ал кей топтардың ізі қазақ құрамында да байқалады.

Қимақ қағандығы

IX–XI ғасырлар аралығында Қимақ қағандығы Солтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстанды қамтыды. Федерация құрамына бірнеше тайпа кірді. Кейінгі кезеңде қыпшақ бірлестігінің күшеюі аймақтың этникалық-саяси құрылымына зор әсер етті.

Қыпшақтар

Қыпшақтар XI ғасырда қазақ даласы мен оңтүстік орыс даласына үстемдік етті, XII ғасырда Днепрге дейінгі кеңістікте ықпалы артты. Қыпшақтардың негізгі бөлігі қазақ құрамына енді, ал кей топтары кейін өзбек, қарақалпақ, башқұрт, қырғыз халықтарының құрамына қосылды.

Қарахан әулеті және өңіраралық байланыстар

X ғасырдың ортасында Қашғар мен Жетісуда Қарахан мемлекеті (942–1210) қалыптасты. Қарахан билеушілері Әмудария мен Сырдария аралығындағы Самани ықпалы әлсіреген аумақтарды бағындырып, Орта Азия мен Қазақстан халықтарының экономикалық және мәдени байланысын күшейтті.

Моңғол шапқыншылығы және кейінгі бірігу

XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығы қазақ даласындағы этникалық және саяси үдерістерге айтарлықтай әсер етті. Жетісу халқы Шыңғыс ханға көп қарсылықсыз бағынды. Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін XIII ғасырдың ортасында Қазақстан аумағының басым бөлігі Жошы ұлысына қарады, ал Жетісу аймағы Шағатай ұлысының ықпалында қалды.

Уақыт өте моңғолдар жергілікті тұрғындармен, әсіресе қыпшақтармен араласып, тілдік және мәдени тұрғыдан қыпшақтанды. XIV–XV ғасырлар моңғолдан кейінгі кең аумақтағы көшпелі, жартылай көшпелі және отырықшы-егіншілік халықтардың жақындасуымен сипатталды.

Саяси бытыраңқылықтың салдары

Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы және Ноғай Ордасы сияқты мемлекеттер шеңберіндегі дамулар қазақ халқының қалыптасу үдерісіне әсер етті. Үздіксіз соғыстар, әулеттік тартыстар мен тайпааралық алауыздық өндіргіш күштердің әлсіреуіне, халық санының кемуіне, шаруашылық байланыстардың үзілуіне әкелді.

Мемлекеттік бірігудің қажеттілігі

Этникалық тұрғыдан жақындасқан ру-тайпалардың бір орталыққа бірігуі тарихи қажеттілікке айналды. Бұл қажеттіліктің шешімі ретінде Қазақ хандығын құруға нақты мүмкіндік туды.

Қазақ хандығы: құрылуы, кеңеюі және үш жүз

Қазақ хандығының құрылуы — Шығыс Дешті-Қыпшақ, Жетісу және Оңтүстік Қазақстан кеңістігіндегі әлеуметтік-экономикалық әрі этносаяси өзгерістердің заңды қорытындысы. XV ғасырдың ортасында Әбілхайыр хан қайтыс болғаннан кейін оның қарамағындағы тайпалар бірлестігі ыдырап, «қазақ» және «өзбек» бағытындағы хандықтар болып ажырады. Қазақ хандығы Жайық пен Ертіс, Түмен мен Сырдария арасындағы аумақты қоныстанды.

XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басында Моғолстан аумағын мекендеген Ұлы жүз құрамындағы тайпалар (Үйсіндер, Дулаттар және басқалар) Қазақ хандығына қосылды. Уақыт өте «қазақ» этнонимі орнығып, халықтың ортақ тілі, ұқсас шаруашылық-мәдени тіршілігі айқындала түсті.

Ұлы жүз

Үйсін одағы маңына топтасқан: сарыүйсін, дулат, қаңлы, албан, суан, жалайыр, шапырашты, шанышқылы, ошақты, ысты, сіргелі және өзге тайпалар.

Орта жүз

Арғын, найман, қыпшақ, керей, уақ, қоңырат және басқа тайпалар.

Кіші жүз

Алшын одағына кіретін бірлестіктер: жетіру, әлімұлы, байұлы және т.б.

XVI ғасырда Қасым хан тұсында хандықтағы халық саны 1 млн-ға жуықтады. Кейін Ақназар, Тәуекел, Есім, ал XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында Тәуке хан тұсында үш жүзді бірлікке ұйыстыруға ұмтылыс күшейді.

Жоңғар шапқыншылығы және Ресей империясы кезеңі

1635 жылы құрылған Жоңғар хандығы қазақ даласына қарсы басқыншылық саясат жүргізді. XVIII ғасырдың бірінші ширегіндегі ең ауыр кезең — 1723–1725 жылдардағы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» оқиғалары. Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін үш жүздің өзара алшақтауы хандықтың әлсіреуін үдетті: жер мен жайылымнан айырылу, шаруашылық күйзелісі, ішкі алауыздық күшейді.

Осы күрделі саяси-экономикалық жағдайда Ресеймен қатынас мәселесі алға шықты. Кіші жүзде Әбілқайыр хан Ресей протекторатын қабылдауға мәжбүр болды. 1734 жылы Орта жүздің бір бөлігі Ресейге қосылды. XIX ғасырдың екінші жартысында Ресей үкіметінің жоспарлы әскери-саяси шаралары нәтижесінде Қазақстанның империя құрамына қосылуы толық аяқталды.

Қоғамдық қатынастар, реформалар және ұлт-азаттық қозғалыстар

Кейінгі орта ғасырларда меншік түрлері айқындалды: мал мен мал өнімдеріне отбасылық меншік, жер мен жайылымға қауымдық меншік, су көздеріне меншік және көшіп-қонатын аумаққа қатысты қауымдық реттеу. Қазақ қоғамының әлеуметтік ұйымдасуы қандас-туыстық, шаруашылық, әскери және мәдени байланыстарға сүйенді.

1824 және 1867–1868 жылдардағы әкімшілік-саяси реформалар дәстүрлі басқару жүйесін әлсіретті. Отаршыл саясатқа қарсы ұлт-азаттық көтерілістер болды; оларды Сырым Датұлы, Исатай Тайманұлы, Кенесары Қасымұлы, Жанқожа Нұрмұхамедұлы және басқа тұлғалар басқарды.

XX ғасыр: өзгерістер, қасірет және тәуелсіздік

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында өндіріс, теміржол құрылысы және су жолдарын пайдалану кеңейіп, қазақ жұмысшыларының қалыптасуына негіз қалады. 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін қазақтардың негізгі кәсібі көшпелі не жартылай көшпелі мал шаруашылығы, суармалы егіншілік болды; аңшылық, балық аулау, қолөнер де маңызды орын алды. Қоғам өмірінде рулық-патриархалдық қатынастар ұзақ сақталды.

Кеңестік кезеңдегі кәмпескелеу мен ұжымдастыру саясаты 1931–1933 жылдардағы ашаршылыққа алып келді. 1929–1931 жылдары саясаттың «асыра сілтеулеріне» қарсы 372 көтеріліс тіркелген. 1930 жылдың басынан 1931 жылдың ортасына дейін Қазақстаннан 281 230 шаруа қожалығы сыртқа көшті; бір бөлігі Қытай, Иран, Ауғанстанға өтті. Ашаршылық пен індеттер салдарынан 2,2 млн-нан астам адам қаза тапқаны айтылады (сол кезеңдегі қазақтардың шамамен 48%-ы).

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза тапқан қазақстандықтардың шамамен 410 мыңдайының басым бөлігі қазақтар болғаны көрсетіледі. 1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін қазақ ұлтының бірлігі нығайды: қазақ тілі мемлекеттік мәртебе алды, тарихи атаулар қалпына келе бастады, ұлттық мәдениеттің жаңғыруына жағдай жасалды, шетелдегі отандастардың елге оралуына мүмкіндік артты.

Шетелдегі қазақтар: Ресей және Алтай өңірі

Ресей Федерациясындағы қазақтар

Болжамды деректер бойынша қазіргі уақытта Ресей Федерациясында 1 310 000 этникалық қазақ тұрады, олардың шамамен 70%-ы ауылдық жерде өмір сүреді. Қазақтардың едәуір бөлігі Қазақстанмен шекаралас 12 субъектіде жинақы орналасқан: Алтай өлкесі, Астрахан, Орынбор, Самар, Қорған, Челябі, Омбы, Саратов, Волгоград, Новосібір және Түмен облыстары. Сонымен қатар Мәскеу, Санкт-Петербург, Татарстан, Қалмақия және Ресейдің басқа өңірлерінде де қазақтар бар.

1999 жылдың басындағы өңірлік деректер (адам саны)

  • Астрахан облысы135 000
  • Орынбор облысы115 000
  • Волгоград облысы46 000
  • Челябі облысы34 000
  • Алтай өлкесі24 000
  • Қорған облысы19 000
  • Түмен облысы18 000
  • Самар облысы16 000
  • Новосібір облысы14 000
  • Мәскеу10 000
  • Санкт-Петербург8 000
  • Ханты-Мансы аймағы4 000
  • Томбы облысы2 000
  • Сахалин облысы1 000

Алтай Республикасы: Көшағаш ауданы мысалы

1989 жылғы мәлімет бойынша Таулы Алтай автономиялық облысының Көшағаш ауданында халықтың 54,4%-ын (шамамен 9 000 адам) қазақтар құраған. Сол жылы ауданда 8 200 қазақ және 7 013 төлеңгіт (алтайлық) болған; 1993 жылы тиісінше 6 377 және 7 264 адам тіркелген. Соңғы жылдары қоныс аудару бәсеңдеп, кері үдеріс байқалғаны айтылады: 1995 жылы аудан халқы 15 748 адам болып, оның 7 999-ы қазақ, 7 555-і төлеңгіт болған.

Диаспораның қазіргі үрдістері: сәйкестілік және оралу

Қазіргі кезеңде қазақ диаспорасына тән екі негізгі бағыт аталады: этникалық сәйкестілікті сақтау және Қазақстанға оралу. Этникалық өзін-өзі танудың бір көрсеткіші ретінде шыққан текті, ру-тайпалық жіктелуді білу, салт-дәстүрден хабардар болу айтылады. Мысалы, Көшағаш қазақтарының бір бөлігі жүздік бөліністі жадында сақтаған: өздерін Орта жүзге жатқызатындар — 48%, Ұлы жүз — 2%, Кіші жүз — 1%; қалғандары руы туралы жауап беруге қиналған.

Алтай қазақтары салт-дәстүрді көбіне тұрмыстық және материалдық мәдениет деңгейінде сақтайды: отбасылық өмірде ұлттық аспаптарды қолданатынын 70%-дан астамы айтады, ұлттық киім кию де жиі кездеседі. Киіз үй мәдениеті де кең тараған.

Отбасы құрылымында нуклеарлық отбасылар басым. Екі ұрпақ бірге тұратын отбасылар саны алтайлықтар мен қазақтарда шамалас, ал үш ұрпақтан тұратын отбасылар қазақтарда салыстырмалы түрде сирек. Қазіргі отбасыларда гендерлік рөлдерді қатаң бөлу әлсірегенімен, кей жерлерде «отағасы — ер адам» деген дәстүрлі түсінік сақталады.

Этникалық сәйкестілікті сақтауға метистену деңгейінің төмендігі де әсер етеді: Алтай қазақтары арасында этносаралық некелер кең тарамаған, некелердің басым бөлігі бір этнос ішінде қиылады. Дегенмен кей аудандарда (мысалы, қазақтар үлесі төмен өңірлерде) этносаралық некелердің арту үрдісі байқалады.

Діни фактордың рөлі

Кей зерттеулерде Алтайдағы қазақ қауымында діни фактор өзін-өзі анықтаудың маңызды тетіктерінің біріне айналғаны айтылады. Ислам әлемімен (Қазақстан, Моңғолия, Қытай, Түркия мұсылмандарымен) байланыстардың күшеюі жергілікті ортада исламдану үрдісін жандандырып, бұл құбылыс тек діни ғана емес, этникалық сананы да өзекті ете түседі. Көшағаштың этно-локалды топтары ата-баба сеніміне құрметпен қарап, аудан халқының басым бөлігі өзін дінге сенетіндер қатарына жатқызады.

Алтай мемлекеттілігі шеңберінде, өңірдің өзге халықтарымен қатар, қазақтар да қоғамдық-мәдени өмірдің құрамдас бөлігі ретінде өз болмысын сақтауға және жаңа жағдайларға бейімделуге ұмтылады.

Ескерту: Мәтіндегі кейбір сандық деректер бастапқы дереккөздерде әр кезең мен әдістемеге қарай өзгеруі мүмкін; бұл жазбада берілген көрсеткіштер ұсынылған мәтіндегі мәліметтер негізінде редакциялық тұрғыда ықшамдалып, тілдік тұрғыдан түзетілді.