Аяғымды шайқала басып, сол заматында ауызғы бөлмеге шықтым
Өз атымды жасырудың себебі
«Есімді алған елестей, не дейсің маған, ұятым!» — Чемберлен. Фаронида.
Бұл жолы өзімді Вильям Вильсон деп атауға рұқсат етіңіздер. Өз атымды жазып, алдымдағы аппақ қағазды ластаудың дәл қазір қажеті жоқ. Бұл есім жұрттың жүрегін тітіркентіп, үрейін ұшырып, өшпенділігін өршіткен. Өйткені мен тап болған, бұрын-соңды құлақ естімеген сұмдық масқара жайлы суық қауесет әлдеқашан-ақ әлемді шарлап кеткен.
О, жұрттың бәріне құбыжық көрінген сұмырайдың сұмырайы! Азды-көпті мәні бардың бәрінен — жер бетіндегі құрметтен, қуаныштан, гүлден, игі үміттен — мәңгі айырылған жоқпыз ба?
Егер мүмкіндігім болса, бүгін бұл жерде өмірімнің соңғы жылдары туралы — шексіз қасіретім мен көз көрмеген озбырлығым туралы — тіс жармас едім. Бірақ құнан қойдың жасындай ғана ғұмырым қалған шақта арсыздықтың шегінен асып кеттім; енді мен соның бастауын ғана баяндаймын.
Азғындықтың баяу басталып, кенет үдеуі
Адам азғындық жолына бірте-бірте түседі. Менің бойымдағы игі қасиеттердің бәрі құдды сулық шекпен секілді бір сәтте сыпырылып түскендей болды. Майда-шүйде күнәдан мен Гелиогабалға лайық зұлымдыққа алып адыммен бір-ақ аттадым.
Бұл қырсыққа не себеп? Қандай оқиға, қандай жағдай? Сабыр етіңіз, оқушым: бәрін ретімен баяндаймын. Өлім жақындады; оның көлеңкесі еңсемді басып, жан дүниемді билеп алды. Елестер алқабына ауысқан жаным енді өзгелердің аяушылығын, тіпті мүсіркеуін аңсайтындай.
Менің айтпағым — адам кейде өз еркінен тыс жағдайдың құлақкесті құлы болып қалады. Егер олар менің әңгімемнің егжей-тегжейінен «адасудың айдаласын» ғана емес, жазмыштың «аядай жасыл алқабын» да көрсе екен деймін.
Менің өмірім жаман түс секілді еді: ақылға сыймайтын есуастықтың құрбаны болдым. Өзім қызба мінезі атам заманнан жұртқа мәлім, қиялына ерік бергіш әулеттен шықтым. Бұл мінездің мирас екенін бала кезімнен-ақ дәлелдеппін: жылдар өткен сайын ол айқындалып, достарымды да алаңдатты, өзіме де қырсығын тигізді.
Балалықтағы билік: «әй дейтін әже, қой дейтін қожа» жоқ
Мен көрсеқызарлықтың құлы болып өстім. Ақылым асау мінезімді тежей алмады; ал ата-анам, өздері де бұл дерттен құр алақан емес еді, бойымдағы жағымсыз әдеттерді түзетуге қауқарсыз болды. Олардың әлсіз, ебедейсіз әрекеттері нәтиже бермеді: мерейім үстем шықты.
Сол күннен бастап үй ішіне менің айтқаным заң болды. Аяғымды апыл-тапыл басқан шағымнан-ақ «әй дейтін әже, қой дейтін қожа» табылмады: нағыз тәлпіш болып, ойыма не келсе соны істедім.
Ескі пансион: тұман, мұнара, қоңырау үні
Мектеп туралы естеліктерім королева Елизавета заманында салынған, селолық жерде тұрған абажадай үлкен ескі үймен байланысты. Сол ежелгі мекен ертегідей бейбіт қалпын сақтап қалғандай еді. Қазір де жазып отырғанымда саялы аллеяның салқын лебін сезгендей, шешек атқан бұталардың жұпар иісін жұтқандай боламын; әрі мұнараны құшағына алған ымыртта сағат сайын күңірене күмбірлейтін шіркеу қоңырауының қоңыр үні жанымды бір жайсыз, бірақ тәтті беймаза сезімге бөлейді.
Сол бес жыл — мен үшін ұсақ-түйек болып көрінетін детальдардың өзі ерекше мәнге ие кезең. Өйткені дәл сол жерде кейін бүтін өмірімді билеген тағдыр тауқыметінің алғашқы табы сезілді.
Қоршаулы аула және «түрмедей» тәртіп
Үй ескі де еңселі болатын. Аула кең, кірпіштен қаланып, үстіне шынының сынығы себілген биік әрі берік дуалмен қоршалған. Түрмедегідей қабырғалар біздің кеңістігімізді тарылтып тұратын.
Сыртқа небәрі үш-ақ рет шығатынбыз: сенбі күні түстен кейін екі тәрбиешінің қарауымен аз уақыт серуен; жексенбіде екі мәрте — ертеңгілік пен кешкілік — селодағы шіркеуге мінәжатқа бару.
Директордың екі бейнесі
Шіркеудің священнигі — пансион директоры — мінбеге асықпай, байыппен көтерілгенде, біз хор орындығынан қарап отыратынбыз. Сол сәтте жаным астаң-кестең: жүзі жылы, қайырымды, сәнді киімі салтанатпен төгіліп тұрған, опаланған алып парик киген, насыбай иісі сіңген сюртук жамылған, қолында сызғышы бар осы қадірменді адамның дәл сол оқу орнының «тағылық заңы» бойынша сот құрып, балаларды жазалайтынына сену қиын еді.
Бұл — адам табиғатындағы қайшылықтың көрінісі: мейірімге ұқсайтын ажар мен қатал тәртіптің бір тұлғада тоғысуы.
Қақпа: құлыпталған қорқыныш
Биік дуалдың ар жағынан қарағанда үлкен қақпа алғашқыда алып көрінетін. Оның үсті бұрандаға толы, жоғары жағы ұшқыр темір найзалардай самсап тұратын. Әлгі үш күннен басқа уақытта қақпа үнемі құлыптаулы еді. Жуан топсалары сықырлаған сайын көз алдымызға құпиялы көріністер елестейтін; күдікті ойға желеу табудан да жалықпайтынбыз.
Ойын алаңдары және «қасиетті гүлзар»
Аула қиыр-шиыр, оқшау алаңдары көп болатын. Үшеу-төртеуі ойынға арналды: тегіс, қиыршық құм төселіп, мұқият тапталған; ағаш та, орындық та жоқ. Үйдің алдында қысы-жазы таймайтындай жасыл «цемент» тәрізді өсімдіктері бар шағын гүлзар жататын.
Ол «қасиетті жерден» сирек өтетінбіз: алғаш келгенде, мүлде кетерде, немесе ата-анамыз бен достарымыз келгенде ғана. Жаңа жылды қарсы алуға не жазғы демалысқа үйімізге аттанатын сәттер — сол жолдың ең жарық естелігі.
Үйдің іші: иірім дәліздер мен адастыратын баспалдақтар
Үйдің салынуының өзі бір түрлі еді: маған ол сиқырлы сарайдай көрінетін. Иір-иір жасырын өткелдер, тосын бұрыштар мен қуыстар — бәрі мол. Кейде өзіңнің екі қабаттың қайсысында тұрғаныңды да анық айта алмай қалатынсың: бір бөлмеден екіншісіне бару үшін екі-үш баспалдақпен жоғары көтерілуге немесе төмен түсуге мәжбүрсің.
Дәліздер шартарапқа шашырап, жықпыл-жықпылға кететін; бөлмелердің нақты орналасуын анықтау қанша әуреге түсірсе де, «шексіздік» туралы ұғымдай бұлыңғыр қала беретін. Бес жыл ішінде маған және менімен бірге жатқан он сегіз-жиырма оқушыға бөлінген кішкентай жатақтың қай қуысқа орналасқанын да толық біле алмадым.
Класс бөлмелері және «қорқынышты бұрыш»
Класс бөлмесі сол үйдегі, тіпті сол заманда бүкіл әлемдегі ең үлкен кеңістік сияқты көрінетін: ұзын, қуықтай тар, еменмен жабылған төбесі аласа, готикалық үлгідегі биік терезелері бар биік бөлме.
Үрейімізді ұшыратын арғы бұрышта сегіз-он футтай жер қоршалып, онда директор — аруақты доктор Бренсбидің кабинеті орналасқан. Иесі жоқта ауыр есікпен бөлінген сол орынның табалдырығын аттағаннан гөрі азаппен өлгенді артық көретінбіз.
Екі ұстаздың «қоршалған» мекені
Қалған екі бұрыш та қоршалған еді: бірінде ежелгі тілдер мен әдебиеттің оқытушысы, екіншісінде ағылшын тілі мен математиканың мұғалімі отыратын. Біз ол жаққа да именетінбіз, бірақ директор бұрышындай жан түршігерлік емес-тін.
Қара дақ: парталар, бәкі іздері, ескі сағат
Бөлме ішінде қап-қара болып шіріген, үсті қоқысқа толы орындықтар мен парталар жататын: бір жерде есімдердің бас әріптері, бір жерде толық аттар, қисынсыз мүсіндер ойылып қалған; бәкімен қалам ұштаудың «қатыгез» іздері бәрін адам көргісіз еткен.
Бір бұрышта суы бар шелек, екінші жақта үлкен сағат тұратын. Сол «қасиетті оқу орнында» мен он бес жылымды өткіздім — ішім пысып, жүрегім айныған жоқ.
Жадының таңбасы: балалықтың ұсақ-түйегі неге өшпейді?
Балаға көңіл аулау үшін сыртқы дүниедегі үлкен оқиғалар көп қажет емес. Кейінгі қияңқылықтарыма қарағанда, мектеп қабырғасындағы бірсарынды тіршіліктің өзі маған әлдеқайда қызық көрінетін.
Бірақ менің рухани дүниемнің қалыптасуында бір әсірелік бар секілді: жастық шақтың оқиғалары көбіне селдір түтіндей бұлдыр естелікке айналса, менде әрбір көрініс Карфаген теңгесіндегі таңбадай анық, терең сақталды.
Таңертең ояту, кешке төсекке жатқызу; жаттау мен тақта алдында жауап беру; мереке күндері; серуен; ойын алаңындағы қақтығыс, өкпе, қиян-кескі — бәрі өз алдына тұтас бір әлем болып, тылсым сезімдерді оятатын.
Бақталасым: менің атымды алған екінші «Вильям Вильсон»
Мінезімнің қызба, әпербақан болуы көп ұзамай мені құрбыларымнан даралап, үлкендердің көбін өзіме бағындырды. Бірақ біреу ғана қарсы тұрды: аты да, фамилиясы да менікіндей бір оқушы. Оқушылар тілінде айтқанда, біздің қауымда тек сол ғана класта да, ойында да, алаңдағы қақтығыста да менімен тайталасатын; сөзіме күмән келтіріп, ырқымнан шықпайтын.
Аттас болудың уы
Мен тұрпайылау фамилиямды да, қара дүрсін есімімді де ешқашан жақсы көрмедім. Ол құлағыма түрпідей тиетін. Пансионға келген күні екінші Вильям Вильсонның пайда болуы мені ашындырып жіберді; ал бұл атты өзгелердің жиі атауы ашуымды тіпті үдетті. Сол есім күнде естіліп, сол адам көз алдымнан кетпей қойды; оның үйреншікті жөнсіз қылықтары осы жексұрын ұқсастықтың салдарынан маған телінетіндей көрінетін.
Біз туыс емеспіз. Бірақ кейін оның 1813 жылғы 19 қаңтарда туғанын білдім. Бұл — ғажап сәйкестік: мен де сол күні дүниеге келіппін.
Көрінбейтін артықшылық және жұрттың «соқырлығы»
Вильсонның тентектігі мен үшін қасірет еді. Жұрт көзінше оның ожарлығын елемеуге тырысқаныммен, іштей сескенетінмін: ол менімен оп-оңай тең түсетін. Алда болу маған оңай емес-ті. Бірақ оның озықтығын немесе теңдігін менен басқа ешкім сезбейтіндей: жолдастарымыз бейне бір соқыр жандай оны елемейтін.
Оның бақталастығы мен қысастығы, әсіресе маған бөгет жасауға ұмтылған тоңмойын қыңырлығы тек маған ғана айқын, өзге көзден жасырын болатын.
Менмендік пен «қамқорлық» кейпіндегі мазақ
Оның бойында мені әрекетке итермелейтін намыс та, өзгелерден даралайтын алғырлық та жоқ сияқты көрінетін. Сондықтан бақталастығы тек қарсы шығудан, мені ашындырудан туған деп ойлайтынмын.
Кейде ол мені келекелеп, балағаттағанда бойымды екіұдай сезім билейтін: бір жағынан таңырқау, екінші жағынан кемсітуге ұқсас әлдебір өкініш. Бірақ оның бәрінің астарында қисынсыз әрі қажетсіз еркелік секілді нәрсе сезілетін — бәлкім, бұл «қалтқысыз қайырымдылық» кейпіне енген сирек менмендіктің бір түрі шығар.
Ол өзінше қамқорсынып, ісіме орынсыз килігетін: ашық ақыл айтпай, көбіне ишаратпен, астыртын ғана аңғартатын. Ол кеңестерден жүрегім айнитын, әрі бұл әдеті жылдан-жылға асқына түсті.
Оның осал жері: сыбыр
Мен оның бір ғана осал жерін байқадым: дыбыс жүйесі нашар ма, әлде табиғи дерт пе — қатты сөйлей алмайтын, тек сыбырлап қана тіл қататын. Мен болсам, сол кемшілігін келекелеудің болмашы мүмкіндігін де жібермейтінмін.
Бірақ ол есесін табатын: бір түкке тұрмайтын нәрсенің менің зығырданымды қайнататынын қалай білетініне таң қалатынмын. Бір ұққаннан кейін, ол мазақтауға қолайлы сәттің бірін де қалт жібермеді.
Айна секілді қайталау: жүріс, киім, дауыс
Оның ең жаныма батқаны — маған мейлінше ұқсауға тырысуы еді. Киімімнің үлгісін қайталау оған қиынға соқпады; жүріс-тұрысымды да, өзімді ұстауымды да оңай игерді. Тіпті табиғи кемшілігіне қарамастан, дауысымды да айнытпай салатын: қатты айта алмаса да, сөйлеу мәнері менікімен бірдей, ал оның сыбыры менің жаңғырығым секілді болатын.
Бұл «сықақ» емес еді. Бұл — адамның ішкі тұтастығын бұзатын, өзіңе өзіңді жат қылатын мазақ болатын.
Абырой болғанда, бұл келемежді көбіне мен ғана байқайтындаймын: басқалар оның пиғылын ұқпады, қосылып күлмеді. Сол себепті оның әрекеті мен үшін айлар бойы шешуі табылмас жұмбақ болып қала берді.
Кешіккен мойындау
Қазір, арада талай жыл өткен соң, мойындамасқа болмайды: ол өзінің ақыл-кеңестерімен мені талай жастық қателіктен сақтандырған сияқты. Дарындылығымен не тәжірибесінің көптігімен емес, адамгершілік өлшемі жөнінен ол менен жоғары тұрған болуы мүмкін.
Егер мен оның әлгі ерекше үнмен сыбырлап айтатын кеңестерін сонша елемей тастамағанда, бәлкім, тағдырым да тәуір, өмірім де бақыттырақ болар ма еді. Бірақ бәрі керісінше болды: оның бақылауы мені зықымдай берді, мен оның өзіме жексұрын көрінген «менмендігіне» күн сайын ашық қарсы шыға бастадым.
Мектептегі соңғы айларда ол бұрынғыша жабыса бермейтін; бірақ менің оған деген ішкі сезімім — өшпенділікке толық айналып үлгермеген ыза, үрей, әрі түсініксіз құштарлық — сол күйі ала-құла, қойыртпақ болып қала берді.