Байғыздың басы қайда, тап
Сүлеймен патшаның қатыгез жарлығы
Бір күндері Сүлеймен патша алтын-күміспен көмкерілген ақ ордаларда отыра-отыра жалығады да, ел-жұртқа ауыр жарлық шығарады:
«Енді маған әдемі қырналған ақ сүйектен, кемігі жоқ қақ сүйектен, ылғи ғана бас сүйектен, сарғаймаған жас сүйектен сарай салынсын. Сарайдың бірінші қабаты әйелдердің, екінші қабаты еркектердің, үшінші қабаты құстардың бас сүйегінен қалансын!»
Хан жарлығы — екі сөз емес. Солайша қаһарлы әмірдің қайырымсыз талабы орындала бастайды: адамдар мен құстардан «үлес» алынбақ болады. Әр алты ағайындының үшеуінің, бес ағайындының екеуінің, үш ағайындының біреуінің басы алынатын болып белгіленеді.
Үкіге келген кезек
Күндердің күнінде кезек үш ағайынды үкіге келеді. Патша жарлығы бойынша ең кенже інісі — Байғыздың сүйегін алып бару уақыты жетеді. Бірақ қайсар да батыр Үкі бұл жарлықты орындаудан бас тартады.
Үкі жапалақ інісін жардың жарығына, ал Байғызды тастың қуысына тығып қояды да, берілмей отыра береді.
Көкжендеттің келуі
Құстарды қыру міндеті Көкжендет атты қанқұйлы құсқа жүктелген екен. Ол хан сарайындағы кәрі Самұрықтың ең сенімді қолқанаты болыпты. Үш ағайындының бірін алу үшін бір күні Көкжендет Үкіге жетеді.
Мазағы мен қоқан-лоқысы
Көкжендет келісімен екіленіп, даусын көтеріп, мысқылдап сөйлейді:
«Балақ жүнің балпиып,
Жалғыз өзің жалпиып,
Батырымсып талтиып,
Құлағыңды қалқитып,
Екі ұртыңды салпитып,
Неге отырсың шалқиып?!»
Үкі үн қатпайды. Сонда Көкжендет одан сайын әкіреңдеп: «Хан жарлығын неге орындамайсың? Байғыздың басы қайда? Тап!» — дейді.
Үкі қос құлағын тікірейтіп алып, кет дегендей жуан шеңгелімен сермейді. Жармаса кетсе, жазым боларын сезген жендет құс: «Қап, бәлем, мұны патшаға айтпасам ба!» — деп, кете барады.
Алдау және сатқындық
Көкжендет жолай ағасының айтқанын тыңдамай, тығылған жерінен шығып кеткен Жапалақты көреді. Ол жар басында жалп-жалп етіп ойнап жүр екен.
«Тойға бақыршы боласың» деген арбау
Көкжендет Жапалаққа жақындап: «Байғызды тауып бер. Сонда патшаның тойына бақыршы болып, тамаққа тоясың» — деп алдайды.
Осы сәтте Үкі де жендеттің артынан қуа жетіп, бұл сөзді естиді. Ол Жапалаққа «айтпа» дегендей ишара жасайды. Бірақ әрі қорқақ, әрі опасыз Жапалақ тастың қуысында тығылып жатқан інісі Байғызды жау қолына ұстап береді.
Аңыздың түйіні
Сол күннен бастап Жапалақ Үкінің маңына жоламай кетеді. Өз бауырын бір уыс жем үшін сатқан опасыздығы үшін бүкіл құс атаулы одан жерінеді.
Жапалақ туралы сөз
«Жапалақты көрсең, атып ал; жаманнан бойыңды аулақ сал» деген сөз содан қалған екен.
Үкінің киесі
Үкі қасиетті құс саналып, оның балақ жүнін қыз-бозбаланың бөркіне тағатын болыпты.