Баяғы өткен заманда бір хан өмір сүріпті
Хан мен шайтан: Ай мен Күнді сақтап қалған кемпір
Баяғы өткен заманда бір хан өмір сүріпті. Ол жер бетіндегі адамдарды менсінбей, олардың қалау-тілегіне көп көңіл бөлмепті. Ақыры оған шайтан үйір болып, екеуі жақындаса жүріп достасып кетеді.
Шайтанның уәдесі және ханның қалауы
Бірде әңгімелесіп отырып, шайтан өзінің құдіретін көрсеткісі келіп: «Достым, не қаласаң, соны сұра. Айтқаныңды орындауға әзірмін», — деп мақтаныпты.
Мұны естіген хан ойланып қалады. «Кең дала мен аспан асты түгел шайтанға қарайды екен. Егер соны иеленсем, байлығым да, абыройым да артар», — деп түйеді.
Сөйтіп, шайтанның кеңпейілді сәтін пайдаланып: «Маған кең өріс керек. Қисайсаң да, кең жазира даланы бер», — депті.
Уәде беріп қойған шайтан сөзінен қайта алмай, тілекті орындайды: даланы күзетіп жүрген қарауылдарын аспанға шығарып жіберіп, жалпақ дала иесіз қалады. Хан бір шетін иемденеді, ал бос жерге өзге адамдар қоныстанып, мал өсіріп, кең далаға ие болыпты.
Қарымта тілек: Ай мен Күн
Бір күні шайтан ханға қонаққа келіп, дәм татып болған соң қайтуға қамданады. Сонда хан күлімдеп: «Енді сен айт: не қалайсың? Айтқаныңды мен де орындауға әзірмін», — дейді.
Шайтан қуанып: «Ай мен Күнді маған бер», — депті.
Бұл тілек ханның ең әлсіз жерін дәл тапқан еді: берсе — әлем түнекке тұншығады, бермесе — өз сөзіне өзі қайшы келеді.
Хан сасқалақтап, сылтау табады: «Мұны ел-жұртыммен ақылдасайын. Шешімін өзім айтамын», — депті.
Шайтан зорламай келісіп, кетіп қалады.
Кеңес: ешкім жол таппаған тығырық
Шайтан кеткен соң хан уәзірлері мен сұлтандарын жинап, жағдайды айтады: «Ай мен Күнді берсек, түнектің ішінде қаламыз. Оларды сақтап қалудың амалын табыңдар», — депті.
Олар қанша кеңессе де, нақты айла таба алмайды. Бұл хабар елге де жетіп, жұрт та жиналып ақылдасады. Әркім әр түрлі сөз айтады, бірақ бірде-бірі қисынға келмейді.
Шынашақтай кемпірдің келуі
Ел сансырап отырған шақта хан ордасына белі бүкірейген, аяқ-қолы сықырлаған, шидей таяғына сүйеніп сүйретіле басқан, бойы шынашақтай бір кемпір кіріп келеді.
Қақпадағы күзетшілер: «Саған мұнда не бар?» — деп күлгенде, кемпір именбей: «Ханға айтар ақылым бар», — дейді.
Ішке өткізген соң, кемпір есікке жақындап, табалдырықтан аттай бергенде сүрініп кетіп, артына қарай домалап түседі. Мұны көрген уәзірлер мен сұлтандар ду күлкіге басады.
Намыстанған кемпір күңкілдеп бірдеңе айтып, сыртқа қарай тұра қашады. Хан оның не дегенін білгісі келіп, бір уәзіріне: «Соңынан қуып жет те, айтқанын анықтап кел», — деп бұйырады.
Кемпірдің тапқыр шарты
Уәзір қайта оралып, кемпірдің сөзін жеткізеді. Кемпірдің назасы да, ақылы да өткір екен: «Хан бас болып, уәзірлері мен сұлтандары жиналып, шайтанға тойтарыс берер сөз таппағаны ма? Менің сүрінгеніме күлгенше, шайтанға былай деңдер», — депті.
«Сары майдан арқан есіп бер, малымды матайын.
Бұлдыраған сағымды ұстап бер, Ай мен Күнсіз отырғанда ермек етейін».
«Сары майдан арқан есілмейді, сағым ұстатпайды. Шартты орындай алмаған соң шайтан өзі-ақ жоламай кетеді», — дейді кемпір.
Жұрт кемпірдің тапқырлығына қайран қалады: бұл — күшке күш емес, ақылға ақыл қарсы қою еді.
Шайтанның әуресі және кек
Шайтан шешімді естуге келгенде хан: «Ай мен Күнсіз қиналамын», — деп сылтауратып, кемпір айтқан шартты қояды. Шайтан бұған келіседі.
Сөйтіп ол сары майдан арқан есе алмай, бұлдыраған сағымды ұстай алмай, сенделіп кетеді.
Бір күні шайтан айдалада сағым қуып келе жатып, бір төбешіктің үстінде өзіне күліп тұрған шынашақтай кемпірді көреді. «Ханға осы ақылды үйреткен сен екенсің ғой», — деп долданып, құйындата айналып, кемпірді үсті түрпі қаптаған бір жәндікке айналдырып жіберіпті.
Ал өзі шартты орындай алмаған соң, хан ордасына қайтып жоламай кетеді.
Түйін
Осылайша білгір кемпір кірпіге айналса да, елдің бақыты саналатын Ай мен Күнді шайтанның олжалап кетуінен сақтап қалған екен.