Қазанғаптың асы қай кезде болды дегенге келсек, Хангелді болыс
Ерубай би Жолдыбайұлы туралы деректер мен аңыздар
Ерубай би Жолдыбайұлы шамамен 1789–1862 жылдар аралығында өмір сүрген. Үш жүзге аты мәлім, әділдігімен танылып, «тура би» атанған тұлға. Руы — Тама, Әліп бұтағынан тарайтын Дәулеткелді Байболат атасынан.
Қазанғап шешеннің асы және Хангелді болысқа қатысты оқиға
Ерубай би Жөгі руының Кедей атасынан шыққан Қазанғап шешенмен ақылдасып, елге ауыр тиген Хангелді болысты орнынан түсіруді көздейді. Мұны естіген Хангелдінің ашуы қозып, араздық күшейеді. Осы аралықта Қазанғап қайтыс болып, өсиеті бойынша асты ұйымдастыруды Ерубай би қолға алады.
Жалған жария және ел намысы
Бұл іске құлағдар болған Хангелді әдейі жалған хабар таратып, астағы бәйгені «100 торы ала жылқы, 100 ақ бас қой» деп жариялатады. Сонымен қатар Жөгі атасының балаларына Ерубайға көмектеспеуді қатаң тапсырады.
Ас иелері мұны ас қарсаңында ғана естіп абдырап, Ерубай биден көмек сұрайды. Осы сәтте Барақ Қарауыл байдың ұлы, Қойбақ батыр:
«Елдің намысы — Ерубайдың намысы, Ерубайдың намысы — менің намысым»
деп, астында мініп келген торы ала атын түсіп береді. Ерубай би дереу ат тұяғы жеткен жердің бәрінен торы ала ат жиюға пәрмен береді. Алайда Хангелдінің бұйрығына мойынсұнған ағайынның біразы бұғып қалады.
Ерубайды қолдауға Дәулеткелді, Барақ, Есенқарағай, Бұзау, Жалпақ, Қызылқұрт ұрпақтары ғана белсене ат салысып, мінген торы ала аттарын бәйге желісіне байлап, ат санын жүзге жеткізеді.
Сол аста Ерубай бидің Көкарғымақ атты тұлпары бірінші, Айдауторы атты тұлпары екінші болып келеді.
Ас уақыты туралы жорамал
Қазанғаптың асының нақты қай жылы өткені жөнінде түрлі әңгіме айтылады. Дерекке сүйенсек, Хангелді Бөріұлы 1849 жылғы 16 желтоқсаннан бастап Тама болысын басқарған, ал одан кейінгі болыс Нұрша Қылышұлы 1852 жылғы 20 қазанда бекітілген. «Қазанғап асынан кейін Хангелді болыстықтан түсірілді» дейтін сөзді негізге алсақ, астың 1852 жылғы қыркүйек айында өткен болуы ықтимал.
Жәңгір ханның тағдырына қатысты аңыз
Ерубай би 1810–1815 жылдары Бөкей Ордасындағы Хан кеңесіне қатысып, талай даулы тартыстардың әділ шешім табуына ықпал еткен делінеді. 1815 жылы Бөкей хан қайтыс болған соң, ол ұлы Жәңгірге өсиет айтып, кәмелетке толғанға дейін Орданы уақытша басқаруды туған інісі Шығай сұлтанға тапсырады.
Ел аузындағы әңгімеге қарағанда, Шығай сұлтан ағасының өсиетін бұзып, Жәңгірді жоюды ойлайды. Шығайдың арам пиғылын сезген Ерубай би бала Жәңгірдің басына қамыр жапсырып, бетін күйелештеп, үстіне жұпыны киім кигізіп, қозы бақтырып қояды. Осылайша Жәңгір хан кәмелетке толып, таққа отырғанға дейін Ерубайдың қамқорлығында болған деседі.
Тарихи мерзімдер
- 1823 жылғы 22 маусым
- Патша Жәңгірді Ішкі Орданың ханы деп тану жөніндегі грамотаны бекітеді.
- 1824 жылғы 26 маусым
- Патша өкімет орындарының бақылауымен, ежелгі салтанат рәсімі сақталып, Жәңгір хан болып жарияланады.
Жәңгір хан билігінің алғашқы кезеңінде ел басқару ісін билер кеңесімен ақылдасып жүргізгені айтылады. Сол билер кеңесін Ерубай би басқарған. Кейін Жәңгір жеке билікке көбірек сүйеніп, билермен жиі ақылдаспайтын болады. Осыған наразылық білдірген Ерубай би Сарысу бойындағы Арғын, Найман, Тарақты руларымен аралас жатқан аз ғана Тама ауылына көшіп кетеді.
Өсиет, жерленген жері және ескерткіш орындар
Ерубай би өмірінің соңында ел-жұртын жинап, өсиетін айтып қоштасады. Соңында:
«Жетіқоңырды менен асып кім алар дейсің. Мені Жетіқоңырдың ортасына жерлеңдер!»
Ерубай бидің қабірі Жетіқоңыр төбесіндегі Тасоба аталған жерде орналасқан.
Мазар орны
Ерубай бидің мазары Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Сарысу ауылдық округінде, Тасоба елді мекеніне жақын жерде тұр. Қасында балалары Көшек батыр мен Байсақал мырзаның сағаналары орналасқан.
Жақын маңдағы бейіт
Шамамен 6 шақырым жерде, Көктабан қыстағында Дәулеткелді–Бағалақтан тараған Барақ батырдың бейіті бар.
Түйін
Ерубай би туралы аңыз-әңгімелер ұрпақты туған жерге сүйіспеншілікке тәрбиелеп, сол дәуірдің қоғамдық ахуалын тереңірек түсінуге жетелейді. Ел ішінде сақталған деректер оның әділдік ұстанымын, намыс пен жауапкершілікке берік болған болмысын айқындай түседі.