Кетбұға (шамамен 1150 - 1225) - жырау, күйші, аңыз кейіпкері
Кетбұға: жырау, күйші, аңыз кейіпкері
Кетбұға (шамамен 1150–1225) — жырау, күйші әрі аңыз тұлға. Ол Орта жүз құрамындағы найман тайпасының бағаналы тармағынан шыққан. Халық жадында ол «Ұлы жыршы» атанған.
Түйін
Аңыздар мен шежірелік деректерге сүйенсек, Кетбұға Шыңғыс ханға Жошының қазасын күй арқылы естірткен. Осы оқиғамен байланысты «Ақсақ құлан — Жошы хан» күйі тараған.
Қаралы хабарды жеткізудің ауыр міндеті
XIV ғасырда жазылған «Шаджарат әл-атрак» («Түрік шежіресі») еңбегіндегі деректер мен ел аузындағы аңыздарға қарағанда, Жошы хан аң аулау кезінде қаза тапқан. Бұл қайғылы хабарды Шыңғыс ханға жеткізуге ешкімнің батылы бармайды. Сонда бас кетердей ауыр міндетті Кетбұға өз мойнына алады.
Толғау арқылы дайындау, күй арқылы естірту
Аңыз желісінде Кетбұға әуелі ханның көңілін қаралы хабарға бейімдеп, толғау айтады:
«Теңіз бастан былғанды, кім тұндырар, а, ханым,
Терек түптен жығылды, кім тұрғызар, а, ханым…»
Осыдан кейін ол Жошының өлімін сөзбен емес, күймен естіртеді. Ел ішінде дәл осы оқиғадан «Ақсақ құлан — Жошы хан» күйі туған деген түсінік бар.
Бүгінге жеткен мұра
Бүгінгі күнге Кетбұғаның осы күйі және күй шығарудан бұрын айтқан бірнеше жол өлеңі ғана жеткен. Басқа әдеби не музыкалық шығармалары сақталмаған.
Дегенмен халық жадындағы бейнесі оның өз дәуірінде шығармалары кең тарағанын және көшпелілер арасындағы сөз өнерінің дамуына елеулі ықпал еткен тұлға болғанын аңғартады.
Кейінгі жыраулар мен фольклордағы орны
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың алғашқы ширегінде өмір сүрген Доспанбет жырау Кетбұға биді құрметпен атап, оның сөздерін білетінін білдіреді.
Халық өлеңдері мен аңыз әңгімелерінде Кетбұға ел қамқоры, дана ақсақал ретінде суреттеледі. Ол туралы аңыздар қырғыз фольклорында да кездеседі.
Дерек белгісі
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы