XI-XV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ АНГЛИЯ
Англияны нормандардың жаулап алуы
Халықтардың ұлы қоныс аударуы кезінде Британияға германдық тайпалардың бірі — сакстар қоныстанды. Алғашында олар өзара қырғи-қабақ соғыстар жүргізіп, жеті корольдік құрды. IX ғасырда бұл корольдіктер біріге бастады, ал X ғасырдың аяғынан бастап бірлестік Англия деп аталды.
1066 жыл: бетбұрыс сәт
Англияны алғаш жаулағандар — даниялықтар болды. Ел тек XI ғасырда ғана олардың үстемдігінен құтылды. Алайда корольдік әлсіз еді: феодалдар өзара қырқысумен қатар, король билігімен де жиі қақтығысып отырды. Осы әлсіздікті пайдаланып, 1066 жылы Нормандия герцогі Вильгельм Британ аралдарына басып кірді.
Гастингс маңындағы шайқаста ол ағылшын королі Гарольдті жеңіп, Лондонға кірді де өзін Англия королі деп жариялады. Кейін ол «Жаулап алушы» деген атаққа ие болды.
Биліктің күшеюі
- Вильгельм англо-саксон ақсүйектерінің жерінің бір бөлігін тартып алып, өзімен бірге келген рыцарьларға үлестірді.
- Барлық феодалдар корольге адалдық антын беріп, тікелей бағыныштыларға айналды.
1086 жыл: «Қаһарлы сот кітабы»
1086 жылы Вильгельм жер, халық және мүлік санағын жүргізді. Санақ нәтижелері жазылған еңбек «Қаһарлы сот кітабы» деп аталды. Сол кезде Англия халқы шамамен 1,5 млн адам болды, оның 95%-ы ауылдық жерде тұрды.
Бұрынғы ерікті шаруалардың көпшілігі тәуелді, басыбайлы шаруаларға айналды. Бұл жағдай феодалдарға қарсы наразылықты күшейтті.
Халық жадындағы қарсылық
Шаруалар феодалдарға қарсы күреске шығып отырды. XIV ғасырдағы балладаларда езілгендердің әділ досы ретінде Робин Гуд туралы аңыздар кең тарады.
Бір орталыққа бағынған мемлекеттің күшеюі
Жаулап алушы Вильгельм тұсында Англия қуатты державаға айналды. Бұл үдеріс әсіресе оның шөбересі — ІІ Генрих Плантагенет (1154–1189) билігі кезінде айқын көрінді. Ол Англиямен қатар Франция жерінің үштен екі бөлігін иемденді: Нормандия оған мұра болып қалса, Аквитания әйелі Алиенораның жасауы ретінде келді.
Сот реформасы
Феодалдардың «Тәңір сотының» орнына король соты орнықты. Оған қоғамның кез келген мүшесі шағымдануға құқылы болды.
Әскери реформа
Әскери қызмет атқарғысы келмеген феодалдар «қалқандық ақша» төлеуге міндеттелді. Бұл қаражатқа өкімет жалдамалы рыцарьлар ұстап, корольдің шонжар жасақтарына тәуелділігін азайтты.
Шіркеумен тартыс
ІІ Генрих ағылшын шіркеуін тікелей өзіне бағындыруға ұмтылды. Оның бұйрығы бойынша Англияның бас епископы Фома Беккет өлтірілді, өйткені ол король саясатын ашық сынаған еді.
Бұл реформалар король билігін нығайтып, Англияда орталықтанған мемлекеттің қалыптасуына жол ашты.
Парламенттің құрылуы
ІІ Генрих қайтыс болғаннан кейін оның мұрагерлері Франциядағы иеліктерінен айырылды, ел ішінде феодалдардың бүлігі күшейді. 1215 жылы 15 маусымда корольді «Еріктіліктің ұлы хартиясына» қол қоюға мәжбүр етті. Бұл құжат король билігін шектеп, халыққа белгілі бір жеңілдіктер берді, соның ішінде шетел көпестерінің Англияға еркін келіп-кетуіне мүмкіндік жасалды.
1258–1265: жаңа басқару үлгісіне қадам
1216–1272 жылдары елде ІІІ Генрих билік құрды. 1258 жылы ол Италияға қарсы соғыс бастырып, барондардан табыстарының үштен бірін беруді талап етті. Бұл талап наразылық туғызды.
Барондар король билігін бақылайтын кеңес құрып, оның келісімінсіз корольдің шешім қабылдауына тосқауыл қойды. 1259 жылы ІІІ Генрих кеңеспен санасудан бас тартқанда, 1263 жылы король мен барондар арасында соғыс басталды. Нәтижесінде барондар жеңіске жетіп, 1265 жылы халық өкілдерінің жиналысын шақырды. Бұл жиналыс кейін ағылшын парламентінің бастамасына айналды (атауы француздың parler — «сөйлеу» сөзінен тараған).
Екі палаталы құрылым
Парламент екі палатадан тұрды:
- Лордтар палатасы: герцогтер, маркиздер, графтар, виконттар, барондар және епископтар.
- Қауымдар палатасы: рыцарьлар мен қара халық өкілдері.
Саяси ықпалдың артуы
Парламенттің мемлекеттік басқарудағы ықпалы күшейді: алым-салық салу үшін король парламентпен келісе бастады. Кейін XIV ғасырда парламент заң шығару құқығына да ие болды. Бұл орталықтанған мемлекеттің қалыптасуын айқындайтын басқару тетігіне айналды.
Уот Тайлер бастаған шаруалар көтерілісі (1381)
1381 жылы көктемде Англияның оңтүстік-шығысында ірі шаруалар көтерілісі бұрқ етті. Оған Франциямен соғысты жалғастыру үшін енгізілген жаңа салық түрткі болды. Көтерілісшілер салық жинаушыларға күш қолданып, кейбірін өлтіріп те жіберді.
Көтерілістің жетекшілері мен үндеуі
Көтеріліске бұрын Жүзжылдық соғысқа қатысқан Уот Тайлер басшылық етті. Лондонға жақын екі графтықтың шаруалары астанаға қарай аттанып, корольдің «ақымақ кеңесшілерін» жазалауды және талаптарын орындатуды мақсат етті.
Көтерілісшілер түрмеден діндар Джон Боллды босатып алды. Ол король соттарының әділетсіздігін, епископтардың тойымсыздығын, феодалдардың қаталдығын әшкерелеп, халыққа жиі мына сауалды қоятын:
«Адам ата жер жыртып, Хауа ана жіп иірген кезде кім дворян болған еді?»
Негізгі талаптар
- Жеке тәуелділікті және барщинаны жою.
- Жер үшін алымды тек ақшамен төлеу.
- Қалалар мен ауылдарға сауда еркіндігін беру.
- Көтерілісшілерге кешірім жариялау.
Король ІІ Ричард талаптарға келісіп, уәде беретін грамоталар шығаруға бұйрық етті. Шаруалардың бір бөлігі үйлеріне тарады.
Көтерілістің бұрылыс нүктесі
Алайда көтерілісшілердің бір тобы Лондонда қалып, Уот Тайлер мен Джон Боллдың бастауымен жаңа талаптар қойды: епископтар мен монастырьлардың жерін тартып алып, шаруаларға үлестіру; корольден басқа барлық ағылшындардың теңдігін орнату.
Келіссөз кезінде Лондон мэрі Уот Тайлерді опасыздықпен өлтірді. Король көп уәде беріп, көтерілісшілерді кері қайтуға көндірді. Көсемінен айырылған халық тарап кетті, ал көтеріліс шыққан өңірлерде король соттары қатысушыларды аяусыз жазалады. Джон Болл да өлім жазасына кесілді.
Дегенмен көтеріліс шонжарларға маңызды сабақ болды: шектен тыс қанау жаңа бүлікке бастайтынын түсінді. Бір ғасыр өткен соң Англияда жеке қожайынға тәуелді шаруалар іс жүзінде қалмады деуге болады.
Ал қызыл және Ақ раушандар соғысы (1455–1485)
Жүзжылдық соғыстағы жеңіліс ағылшын барондарының үкіметке наразылығын күшейтті. Оның үстіне король VI Генрих Ланкастер (1422–1461) әлсіз билеуші болды. Француз текті жұбайы Маргарита және оның айналасы халық арасында қатігездігімен әрі өз пайдасын ғана көздеуімен жеккөрініш тудырды. Елде ұрлық-қарлық, зорлық-зомбылық, тәртіпсіздік кең етек алды.
Екі әулет — екі таңба
Басты қарсылас күш — корольдің алыс туыстары, Йорк әулеті болды. Ланкастерлер мен Йорктердің арғы атасы — ІІІ Эдуард Плантагенет (1327–1377). Билікке талас ұзаққа созылған қанды қақтығысқа айналды.
Йорктердің туында ақ раушан бейнеленді.
Ланкастерлердің туында ал қызыл раушан бейнеленді.
Сол себепті бұл қақтығыс тарихта Ал қызыл және Ақ раушандар соғысы деген атпен қалды.
Соғыстың аяқталуы және Тюдорлар билігінің басталуы
Соғыс 1455 жылдан 1485 жылға дейін созылды. Ағылшын феодалдары екі жауға бөлініп, король тағы үшін күресте бірін-бірі жойқын түрде қырғынға ұшыратты. Қақтығыс шонжарлардың көпшілігі әлсіреп, бірін-бірі дерлік құртып біткен кезде тоқтады.
1485 жылы Ланкастерлердің Францияда тұрған туысы Генрих Тюдор Йорктерге қарсы жорық жасап, тамыз айында Босворт түбіндегі шайқаста Йорк әулетінің королі ІІ Ричард жеңіліп, қаза тапты. Осылайша ұзақ дау-жанжал аяқталды.
Генрих Тюдор (1485–1509) VII Генрих атымен король атанды. Ол VII Эдуард Йорктің қызы Елизаветаға үйленіп, өз туында ал қызыл және ақ раушандарды бір таңбаға біріктірді.
VII Генрих тұсында король билігі нығайды: феодалдардың әскери отряд ұстауына тыйым салынды, бағынбаған шонжарлардың қамалдары қиратылды, соғыста қаза тапқан герцогтер мен графтардың жері мен атақтары корольдің жақтастарына таратылды. Өзара қақтығыстардан қажыған рыцарьлар мен қала тұрғындары да жаңа билікті қолдады.