Өлеңді жаттау
Тақырып: А. Байтұрсынұлы — «Ақын ініме»
Бұл сабақ Ахмет Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығын таныстыруға, сондай-ақ «Ақын ініме» өлеңінің мазмұны мен идеялық өзегін ашуға бағытталған. Мәтіндегі негізгі ой — жас ұрпақты адамгершілікке, адал еңбекке, білімге және мәдениеттілікке үндеу.
Сабақтың мақсаты
А. Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығымен таныстыру.
Білімділік міндет
Өлең мазмұнын меңгерту арқылы идеясын ашу, негізгі ойды дәлелдеуге үйрету.
Тәрбиелік және дамытушылық
Жаман әдеттерден (көрсеқызарлық, күншілдік) аулақ болуға тәрбиелеу; ойды ашық айтуға, еркін сөйлеуге, мәнерлеп оқуға дағдыландыру.
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Амандасу, қатысымды анықтау, үй тапсырмасын нақтылау.
- Сәлемдесу, оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру
- Сабақта жоқ оқушыларды белгілеу
- Үй тапсырмасын еске түсіру
II. Үй тапсырмасын сұрау (ойын)
А. Құнанбайұлының «Жиырма тоғызыншы сөзі» бойынша мақал-мәтелдер мен сұрақтар арқылы пысықтау.
Қосымша сұрақ: «Абай — қазақтың бас ақыны» деген мақаланы кім жазған? Дұрыс жауап: Ахмет Байтұрсынұлы. Осыдан кейін сабақтың жаңа тақырыбы ашылады.
III. Жаңа сабақ: Ахмет Байтұрсынұлының өмір жолы
Негізгі кезеңдер (уақыт пен оқиғалар)
Өмірбаяндық деректер оқушыға жүйелі түсінік беру үшін кестелік түрде беріледі.
| Жыл/күні | Оқиға |
|---|---|
| 1873 ж., 28 қаңтар | Торғай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек елді мекенінде дүниеге келді. |
| 1886–1891 жж. | Торғай қаласындағы екі сыныптық мектепте, кейін Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепте оқыды. |
| 1907 ж. | Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы өңірлеріндегі екі сыныптық училищелерде бала оқытты. |
| 1920 ж. | Насихат жұмысы үшін Семей түрмесіне 8 айға қамалды. |
| 1921 ж. | Қазақстан Кеңестерінің I съезінде Қазақстан Үкіметінің мүшелігіне сайланды. |
| 1926–1928 жж. | «Қырық мысал» және «Маса» өлеңдер жинақтары жарық көрді. |
| 1937 ж., 8 қазан | Халық ағарту комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби комиссияның төрағалығына тағайындалды. Кейін «қара тізімге» ілініп, тұтқындалды. Қуғын-сүргіннің азабын тартты. Қайта ұсталып, 8 желтоқсанда ату жазасына кесілді. |
Өлеңнің арналуы мен сипаты
«Ақын ініме» өлеңі қазақтың көрнекті ағартушысы, қоғам қайраткері, ақын әрі жазушы Міржақып Дулатұлына арналған. Шығармада кекесінге құрылған ақыл-кеңес айтылады, ирониялық сарын басым.
IV. Бекіту: өлеңге сатылай кешенді талдау
Негізгі талдау тармақтары
- Автор: А. Байтұрсынұлы — тіл білімінің негізін қалаушы ғалым, публицист, аудармашы, мысалшы, қоғам қайраткері.
- Тақырып: атқамінер шонжарлардың мінез-құлқын әшкерелеу.
- Жанр: поэзия (өлең).
- Идея: халқы үшін адал қызмет етуге, пайдасы тиетін тұлға болып қалыптасуға үндеу.
- Шумақ: 8 шумақ.
- Тармақ: 30 тармақ.
- Бунақ: 3 бунақ.
- Буын саны: 11 буын.
- Ұйқас: қара өлең ұйқасы (а-а-б-а).
Көркемдік ерекшеліктер
Теңеу
«доңыздай», «балдай», «Аплатондай»
Эпитет
«ақылға жарлы», «сүйікті милләт»
Дөрекі сөздер
«қақыр», «лапыр», «пақыр», «айғырсып»
Ирония
Кекесін, келемеждеу арқылы мінезді әшкерелеу.
Мәтіннен үзінді (талдауға негіз)
Нашардың көбірек же хақын, інім.
Айғырсып момындарға ақыр, інім.
Кісімсіп, ең болмаса, қақыр, інім.
Ескерту: үзіндідегі дөрекі сөздер — автордың әшкерелеу тәсілі, ирониялық әсерді күшейтетін көркемдік құрал.
Фигура (айшықтау): арнау
Арнау — автордың белгілі бір адамға, кейде жалпы жұртқа арнайы тіл қатуы, ой бөлісуі. Бұл өлең жарлай арнауға құрылған және М. Дулатұлына арналған.
Түсіндірме сөздік
- Милләт — араб сөзі, халық, ұлт.
- Аплатон/Платон — ежелгі грек ойшылы.
- Правосы — құқығы.
Тәрбиелік мәні
Өлең адамгершілікке үндейді: адал еңбек етуге шақырады, жаман әдеттерден және жаман ортадан аулақ болуға бағыттайды. Түйінді ой — өз пайдасын ғана емес, ел пайдасын көздеу.
V. Қорытынды
«Әріптер сөйлейді»: А — Х — М — Е — Т
«Ұлтын керек қылып, халыққа қызмет қыламын» деген қазақ балалары қазақ жұмысына қолынан келгенше қарап тұрмай кірісіп, істей берсе — ұлт жұмысы ұлғайып, толықпақ.
Талқылау сұрағы: Ахмет Байтұрсынұлының туыстары және отбасы туралы не білесіздер? Жауапты дереккөздермен нақтылап, келесі сабаққа дайындап келу ұсынылады.
VI. Үй жұмысы
1) Зерттеу
Ақынның өмірі мен шығармашылығы (отбасы, жақындары туралы мәліметтер).
2) Жаттау
«Ақын ініме» өлеңін жаттау.
3) Шығармашылық тапсырма
Ақынға хат жазу (ой-толғау, әсер, түйін).
VII. Бағалау
Бағалау сабақ үстіндегі жауаптарға, талдауға қатысу белсенділігіне, мәнерлеп оқу сапасына және қорытынды ойды дәл жеткізуіне қарай жүргізіледі.