Қола дәуірі
Ежелгі тас дәуірі: адамзат дамуының бастауы
Ежелгі тас дәуірі — адамзат тарихындағы ең маңызды кезеңдердің бірі. Дәл осы уақытта адам тік жүріп, екі қолын еңбекке икемдеді. Бұл өзгеріс алғашқы адамдарға күнкөріс үшін тас құралдарын жасап, оларды мақсатты түрде қолдануға жол ашты. Археологиялық олжалар (тас құралдарының қалдықтары) тас дәуірінің ұзаққа созылған мерзімін шартты түрде кезеңдерге бөлуге мүмкіндік береді.
Тас дәуірінің негізгі кезеңдері
- Палеолит — көне тас дәуірі
- Мезолит — орта тас дәуірі
- Неолит — соңғы тас дәуірі
Палеолит дәуірінің жіктелуі және мерзімделуі
Батыс Еуропа материалдарына сүйенген классикалық схема бойынша ежелгі палеолит үш дәуірге бөлінеді: дошелль, шелль, ашель. Орта палеолитке соңғы ашель мен мустье, ал соңғы палеолитке ориньяк, солютре және мадлен кезеңдері енгізіледі. Соңғы жылдары бұл жүйеге түзетулер ұсынылып, кейбір зерттеушілер палеолитті екіге — ежелгі және соңғы дәуірге бөліп, мустье мен соңғы палеолиттің арасына шекара қояды.
Ежелгі дәуір (Олдувэй)
Африкада табылған жаңа деректерге байланысты, дошелльді қамтитын ең ерте кезең қазіргі кезде Олдувэй дәуірі деп аталады. Басталуы: б.з.б. 2,5 млн жыл.
Шелль және Ашель
Ежелгі палеолиттің кейінгі кезеңдері: 800 мың–140 мың жыл аралығы.
Орта палеолит
Көптеген зерттеушілер соңғы ашель мен мустьені б.з.б. 140–40 мың жыл мерзіміне жатқызады.
Соңғы палеолит
Уақыты: б.з.б. 40–12 мың жыл.
Ежелгі қоғамның тұрмысы: табиғаттың дайын өнімдері
Алғашқы адам тіршілік иелері мен олардың қарапайым шаруашылығы қалыптасқан ежелгі тас дәуірі өндіргіш күштердің өте төмен деңгейімен сипатталады. Адамдардың кәсібі көбіне табиғаттың дайын өнімдерін пайдаланумен шектелді: олар өздігінен өсетін дәндерді, жеміс-жидектерді теріп жеп, жабайы аңдарды аулап, етін қорек етті.
Қоғам ішіндегі қарым-қатынас теңдікке негізделіп, еңбек бөлінісі жыныс пен жас ерекшелігіне қарай реттелді.
Ең алғашқы адам түрлері және еңбек құралдары
Ең әуелгі адам тектес тіршілік иелерінің бірі ғылымда презинджантроп деп аталады. Оның сүйек қалдықтары Шығыс Африкадан табылған.
Homo habilis («шебер адам») шамамен 1 млн 750 мың жыл бұрын өмір сүрген. Ми көлемі 652 см³ болған. Оның негізгі құралы — қырлары өткірленген малта тас сынықтары; олар кесу әрекетіне пайдаланылды.
Homo erectus: отты игеру және жаңа мүмкіндіктер
Тас дәуірінің орта және соңғы кезеңдеріне сәйкес келетін Homo erectus («түрегелген адам») екі ірі тармақ арқылы белгілі: питекантроп және синантроп. Екеуінің арасында жетілу, бейімделу тұрғысынан оң өзгерістер байқалады әрі дамуда сабақтастық сақталған.
Питекантроп
Алғашқы питекантроп 1891 жылы Ява аралынан табылған. Ол шамамен 1 млн жыл бұрын өмір сүрген. Homo habilis-пен салыстырғанда ми көлемі ұлғайып (959 см³), бас сүйек пен жақ сүйектері кішірейген, қол-аяқ пропорциясы өзгерген.
Синантроп және отты пайдалану
Синантроп 1927 жылы Чжоу-коу-дян үңгірінен табылды. Онымен бірге әр түрлі тас құралдар, ошақта ұзақ жатқан тастар және жануар сүйектері анықталған. Бұл синантроптардың от жағуды білгенін көрсетеді. Піскен ет пен өсімдіктерді тағам ету адамның дамуына пайдалы ықпал етті.
Homo sapiens және неандертальдар
Шамамен б.з.б. 300 мың жыл бұрын Homo erectus қазіргі адам түріне — Homo sapiens («ақылды адам») деңгейіне жетті. Оның қалдықтары Еуропада, соның ішінде Германиядағы Неандерталь жотасынан табылғандықтан, тарихта неандерталь адамы деген атпен белгілі.
Қазақстан аумағындағы алғашқы іздер
Қазақстан жерінде ежелгі адамның қазба сүйек қалдықтары әзірге көп кездеспегенімен, олардың мекен еткен өңірлерінің бірі Қаратау жотасы болғаны анықталып отыр. Арыс өзені маңындағы Кіші Қаратаудың солтүстік-шығыс бөлігінде жүргізілген археологиялық жұмыстар кезінде ертедегі адамдар қолданған ірілі-уақты шақпақ тастар табылған.
Қаратаудың алғашқы тұрғындары от жағып, оны сөндірмей сақтай білген. Олар аңшылықпен және жеуге жарамды өсімдіктерді жинаумен айналысқан. Орталық Қазақстандағы деректер де тас құралдарын кең қолданғанын көрсетеді: тастарды үшкірлеп, үлкен қырғыштар мен әр түрлі дөңгелек құралдар жасаған.
Соңғы палеолит: рулық қауымдардың қалыптасуы
Соңғы палеолитте адамдардың рулық қауымы мен топтық ұжымдары қалыптаса бастады. Көп жерде рулық қауым ең алдымен отбасының қамқоршысы әрі бала өсіруші ана төңірегіне топтасып, әйелдердің қоғамдық рөлі күшейді. Бұл құбылыс аналық-матриархат кезеңі деп аталады.
Мезолит: садақ, жебе және микролиттер
Мезолит пен неолит шамамен б.з.б. XII–V және V–III мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Бұл кезеңде табиғат қазіргі бейнесіне жақындап, жануарлар дүниесінің құрамы өзгерді: аңшылар көбіне бизон, жылқы, жабайы ешкі, киік, қоян, үйрек аулады.
Негізгі жаңалықтар
- Садақ пен жебенің ойлап табылуы
- Микролиттердің пайда болуы: үшбұрыш, ромб, трапеция, сегмент пішінді ұсақ қалақтар
Неолит: технологияның күрделенуі және жаңа кәсіптер
Б.з.б. V мыңжылдықта басталған неолит — тас құралдарын барынша жетілдіріп қолданған дәуір. Бұл кезде бұрғылау, тастарды тегістеу, ағашты арамен кесу секілді жаңа технологиялық тәсілдер кеңінен қолданылды. Тас балталар, кетпендер, келілер, дән үккіштер, келсаптар жасалды.
Неолит дәуірінде Қазақстанда кен кәсібі мен тоқымашылықтың бастамалары қалыптасты. Сонымен қатар керамика жасау дамыды. Әлеуметтік тұрғыдан бұл кезең рулық қауымның нығаюымен, бірлескен еңбек пен өндіріс құрал-жабдықтарына ортақ меншіктің басымдығымен сипатталады. Осы уақытта тайпа бірлестіктері құрылып, олар туыстық және шаруашылық түріне қарай топтасты.
Ежелгі Қазақстандағы тайпалар бастапқыда аңшылықпен, балық аулаумен, өсімдіктерді жинаумен айналысса, кейінірек мал өсіру, егіншілік және кен өндірісі өрістей бастады.
Металл өңдеудің басталуы және қола дәуіріне өту
Б.з.б. II мыңжылдықта мал және егіншілікпен қатар металл өңдеу кәсібі дами бастады. Бұл Қазақстан жеріндегі әлеуметтік-экономикалық қатынастарды өзгертті: мал өсіруші тайпалар ірі бірлестіктерге бірігіп, қақтығыстар жиілей түсті. Қару-жарақ енді аңшылыққа ғана емес, тайпалар арасындағы шайқастарға да қолданылды. Қару жасау бірте-бірте металл өңдеудің дербес саласына айналды.
Қола дегеніміз не?
Қола — мыс пен қалайының (кейде сүрме, күшала, қорғасын қосылатын) қорытпасы. Мыспен салыстырғанда қола қаттырақ, балқу температурасы төмен, түсі алтын түстес болып келеді. Сондықтан ол еңбек құралдары мен қару жасауға негізгі шикізатқа айналды. Б.з.б. II мыңжылдықтың ортасында Қазақстан тайпалары қола жасауды меңгерді.
Нәтижесінде б.з.б. II мыңжылдықтың аяғында — I мыңжылдықтың басында дала тайпалары шаруашылықтың жаңа түріне — көшпелі мал шаруашылығына біртіндеп ауыса бастады.
Қола дәуірі: Андронов және Беғазы–Дәндібай мәдениеттері
Қола дәуірінде мал шаруашылығы мен металл өңдеудің жылдам дамуы, ең алдымен, ерлер еңбегін көбірек қажет етті. Бұл қоғамдағы ерлер рөлін күшейтіп, аналық рудың орнына аталық ру (патриархат) қатынастарының орнығуына ықпал етті. Өндіргіш күштердің өсуі, еңбектің мамандануы, меншіктің ұлғаюы рулық қауым ішінде мүлік теңсіздігінің байқалуына әкелді.
Андронов мәдениеті
Сібір, Қазақстан және Орта Азия далаларын тегі мен тарихи тағдыры ортақ туыс тайпалар мекендеп, бір-біріне ұқсас мәдениет қалдырды. Ескерткіштер алғаш табылған орынға байланысты бұл мәдениет ғылымда Андронов мәдениеті деп аталды. Оның негізгі орталықтарының бірі — Қазақстан.
Тұрмыс пен қоныстану
Халықтың басым бөлігі отырықшы өмір сүріп, өзен-көл жағасындағы жайылымы мол жерлерге қоныстанды. Қоныстарда бірнеше үй, шаруашылық құрылыстары және мал қамайтын орындар болды.
Металл бұйымдары
Қару-жарақ, еңбек құралдары және сәндік бұйымдар жасалды: балта, пышақ, балға, шот, найза, жебе ұштары, білезік, айна, моншақ, сондай-ақ орақ пен шалғы.
Андронов мәдениетінің алғашқы ескерткіштерін 1914 жылы А.Я. Тугаринов ашқан. Андронов кезеңі қола дәуірінің алғашқы (б.з.б. XVIII–XVI ғғ.) және орта (б.з.б. XV–X ғғ.) кезеңдерін қамтиды.
Беғазы–Дәндібай мәдениеті
Орталық Қазақстанда қола дәуірінің соңғы кезеңінде (б.з.б. X–VIII ғасырлар аралығы ретінде жиі көрсетіледі) Андронов мәдениетімен салыстырғанда анағұрлым жоғары Беғазы–Дәндібай мәдениеті қалыптасты. Ол Қарағанды маңындағы Дәндібай және Балқаштың солтүстігіндегі Беғазы қойнауындағы алғашқы қазбаларға байланысты аталған.
Ескерткіштер аймағы
Атасу өзенінен Ертіске дейінгі кең даладағы көптеген нысандармен сипатталады: Ақсу-Аюлы-2, Ортау-2, Байбала-2, Бесоба, Бұғылы-3 және басқа кешендер.
Жаңа белгілер
Андронов дәстүрлері сақталғанымен, жаңа элементтер пайда болды: ерекше бейіттік құрылыстар, жатаған домалақ ыдыстар, жерлеу ғұрпының өзгеруі (аяғын созып, шалқасынан жерлеу).
Бұл кезеңде мүлік теңсіздігі анық байқалады: ірі гранит тақталармен белдеуленген, обалы ірі молалар патриархаттық-рулық қоғамның беделді мүшелеріне тиесілі болған.
Егіншілік, кен өндіру және қоныстардың сипаты
Мал шаруашылығымен қатар Қазақстанда егіншілік неолиттен бастап дамыды. Мысалы, Шығыс Қазақстандағы Усть-Нарым қонысынан табылған қыстырма орақтар егіншіліктің болғанын дәлелдейді. Тастан жасалған астық түйгіштер, тоқпашалар, келілер мен келсаптар кең қолданылды. Кейінірек, соңғы қола дәуірінде қола және мыс орақтар мен шалғылар пайда болды. Негізінен бидай, қарабидай, тары егілген.
Қола дәуірінде өндіргіш күштердің дамуына мал өсіру мен егіншілікпен бірге әр түрлі рудаларды өндіру, тас пен сүйекті пайдалану маңызды рөл атқарды. Қазақстандағы мыс, қалайы, алтын кендерінің молдығы бұл үдерісті жеделдетті.
Қоныстар қалай орналасқан?
Археологиялық деректерге сәйкес, қоныстар әдетте өзен жағасына, жайылымы мол мүйіске немесе көл маңына салынған. Олар 6–10 үйден, кейде 20 үйден тұрған. Өзен бойында үйлер бір-екі қатар тізіліп орналасса, мүйістегі қоныстардың ортасында кең алаң-қотан қалдырылған. Тұрғын үйлердің аумағы 100 шаршы метрден 300–400 шаршы метрге дейін жеткен.
Киім, тоқымашылық және керамика
Қола дәуірінде тайпалар тұрмысқа қажетті заттарды өздері өндіре бастады. Мал шаруашылығы адамдарды азық-түлікпен ғана емес, киім-кешек және аяқ киіммен де қамтамасыз етті. Жүнді түтіп, иіріп, киім тігуге мүмкіндік берген ұршық пен қарапайым тоқыма станогі пайда болды. Адамдар теріні өңдеп тон, тымақ, аяқ киім тікті; жүн киімдер қой жүні мен ешкі түбітінен тоқылды.
Керамика жасау да кеңінен дамыды: күйдірілген балшықтан жасалған ыдыстар күнделікті тұрмысқа арналды және әшекей өрнекпен безендірілді. Соңғы қола дәуірінде құмыралардың дені иіні дөңгелек, бүйірі шығыңқы пішінде жасалған. Құмыра жасаушылардың басым бөлігі әйелдер болғаны айтылады.
Қоғамдық өзгерістер: еңбек бөлінісі және меншіктің қалыптасуы
Азық-түліктің көбеюі айырбас сауданы күшейтіп, байлықтың қорлануына әкелді. Мал шаруашылығының қарқынды дамуы қоғамдық алғашқы ірі еңбек бөлінісін туғызып, бақташылардың өзгелерден жеке даралануына әсер етті. Егіншілік көлемі де ұлғайды. Осы өзгерістер матриархаттық қатынастардың патриархаттық-рулық қатынастармен алмасуын тездетті.
Патриархаттық отбасылық қауым алғашында әке жағынан туыс бірнеше ұрпақтан құралып, үлкен үйлерде бірге өмір сүрді. Ол әрі отбасылық-өндірістік ұжым болып, өндіріс құралдары мен өнім ортақ меншік саналды. Алайда соңғы қола дәуірінде кейбір қауымдардың оқшаулануы күшейіп, бұл алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауына және отбасылық меншіктің пайда болуына алып келді.
Дереккөздер
- Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (Очерктер). Алматы, 1994. 4–30-бб.
- Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. Алматы, Т.1, 1996. 1–2-бөлімдер.
- Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. Алматы, 1995. 9–25-бб.
- Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. Алматы, 2001. 1-бөлім.
- Марғұлан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. Алматы, 1979.
- Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.К., Жұмағамбетов Т. Археология Казахстана. Алматы, 1993.
- Қадырбаев А.Ш. История Казахстана: первобытный мир и древность. Алматы, 1998.
- Самашев З.С. Наскальные изображения верхнего Прииртышья. Алматы, 1992.
- Шалекенов У. Құм басқан қала. Алматы, 1992.