Адамгершiлiк мәдениет адамзат қоғамының даму тарихы арқылы қалыптасады, әрбiр дәуiрдiң өзiндiк қайшылықтарымен бiте қайнасып, жетiледi
Адамгершілік мәдениет адамзат қоғамының даму тарихымен бірге қалыптасады: әр дәуірдің өзіне тән қайшылықтарымен біте қайнасып, үнемі жетіліп отырады. Сондықтан адамгершілікті абстрактілі түрде түсіндіріп, оны тек адам табиғатымен немесе биологиялық ерекшеліктерімен ғана байланыстыру дұрыс емес.
Адамгершілік ұғымының негізгі қырлары
Адамзат тарихында адамгершілікке қатысты қалыптасқан категориялар көп. Соның ішінде: жомарттық, батырлық, ерлік, әділдік, қарапайымдылық, кішіпейілділік, адалдық, шыншылдық, ұят, ар мен намыс сияқты құндылықтар айрықша орын алады.
Әрбір қоғам өз дамуында осы категориялардың мазмұнына өзгерістер енгізіп отырады: уақыт талабына сай түсініктер тереңдеп, кей тұстары қайта пайымдалады.
Адамгершілік пен моральдың айырмасы
Адамгершілік адамдардың практикалық өмірінен тамыр алып, әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерді тудырып, солармен қабаттаса дамиды. Ал мораль адамның өзіне субъективті түрде міндет қоя білуімен, ішкі жауапкершілікпен тығыз байланысты құбылыс ретінде қарастырылады.
Қайда және қалай қалыптасады?
Адамгершілік қасиеттер отбасыда, қоршаған ортада, балабақша мен мектепте, сондай-ақ адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасы арқылы, қоғамдық тәжірибені өмірмен ұштастыру нәтижесінде қалыптасады.
Халық даналығы: «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің». Тәрбиесіз ортада адамгершілік мәдениет те толық қалыптаспайды.
Қарым-қатынас — тәрбиенің өзегі
Адамгершілікті қалыптастыруға ықпал ететін қатынастардың аясы өте кең: ата-ана мен бала, ұстаз бен оқушы, дос-жаран, көрші-қолаң, туыс-туған арасындағы сыйластық, қонақжайлылық, жолдастық, достық сияқты байланыстардың бәрі тәрбие мектебі.
Сыйластық
Үлкенді құрметтеу, кішіге ізет көрсету.
Қонақжайлылық
Ізгі ниет пен кеңпейілділік мәдениеті.
Достық
Адалдыққа негізделген тұрақты қатынас.
Ар-намыс және адамдық өлшем
Адамның адамгершілігі — оның кісілігі. Оның негізгі белгілерінің бірі — ар-намысты ардақтау, үнемі жақсылыққа ұмтылу және соған дайын болу. Абайдың ойы осыны тереңдетеді:
«Өзің үшін еңбек қылсаң — өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың. Досыңа достық — қарыз іс, дұшпаныңа әділ бол».
Ақылды, мейірімді адам өзгенің жақсылығын бағалай біледі. Арлы адам — ардақты. Мұндай қасиеттерді бойына сіңіріп қана қоймай, айналасына тарата алатын ұстаздар мен тәрбиешілердің орны ерекше.
Ерлік — рухтың биіктігі
Батырлық пен ерлік — адам жан дүниесінің айрықша қасиеті. Ержүрек адамды халық мақтан тұтады. Қазақ тарихында ел абыройын көтерген ерлер мен ержүрек қыздардың есімдері ұрпаққа үлгі: Бауыржан Момышұлы, Талғат Бигелдинов, Әлия Молдағұлова, Мәншүк Маметова және басқалары.
Мұндай тұлғаларды үлгі ету — жас ұрпақтың рухани бағытын айқындайтын маңызды тәрбие құралы.
Жастайынан қалыптасуы тиіс негізгі қасиеттер
Отансүйгіштік
Халқымыз туған жерін — кіндік қаны тамған атамекенін аялап, тілін, мәдениетін, әдебиеті мен тарихын қастерлеуді ұрпағына аманат еткен. Қазақ елі — біздің Отанымыз. Оны құрметтей білетін адам есейе келе халқын, ел-жұртын шын жүрегімен сүйетін азамат болып қалыптасады.
«Отан — отбасынан басталады». Ата-анасын, өз үрім-бұтағын қадірлемеген баланың елін шын сүйетін толыққанды азамат болуы қиын.
Ұлтжандылық адамның мінез-құлқынан, іс-әрекетінен, достарына және ата-анасына деген көзқарасынан айқын көрінеді. Қай жерде жүрсе де, адам өз ұлтына деген сүйіспеншілігін мәдениетімен, жауапкершілігімен, әдебімен көрсете білуі тиіс.
Әдептілік
Әдептілік — халқымыздың ұлттық психологиясының өзегі, имандылық пен адамгершіліктің басты белгісі. Ол ғасырлар бойы қалыптасқан қоғамдық сананың практикалық көрінісі және кісілік қасиеттердің жиынтығы.
Әдеп сақтаудың экологиялық мәні де бар: әдепті адам табиғатқа дос, оны қорғай біледі. Су ластау, тал кесу, қайнар көзін ашпау, жолдағы тасты алып тастамау, көкті жұлу, құсты ату, құдыққа түкіру — мұның бәрі әдепсіздік.
Әдеп сақтау — еріксіз бағыну емес, ата дәстүрді құрметтеу, яғни адамгершілік борышты өтеу. Халық сөзі: «Әдептілік — әдемілік». Әдептілік — ізеттілік, кішіпейілділік, көпшілдік.
Бауырмалдық
«Бала бауыр еттен жаралған» деген түсінік халқымыздың бауырмалдыққа ерекше мән бергенін білдіреді. Рухани мұралардағы ортақ идея — ешбір адам жат емес, барша адамзат бір-біріне дос, бауыр. Сондықтан бұл қасиетке баулуды бастауыш сатыдан-ақ жүйелі бастау маңызды.
Қайырымдылық
Қайырымдылық — кең мағыналы ұғым: адамды аяу, қарттарға құрмет көрсету, балаға мейіріммен қарау сияқты ізгі әрекеттердің жиынтығы. Зерттеушілер қазақ халқының осы қырына айрықша тоқталып, оны қоғамдық өмірдің көркем өлшемі ретінде бағалаған.
Тәрбие туралы педагогикалық ойлар
Әл-Фараби: «Адамға ең алдымен білім емес, тәрбие керек. Тәрбиесіз білім — адамзаттың қас жауы, ол келешекте апат әкеледі» деп, тәрбиенің негізгі рөлін айқын көрсеткен. Тәрбие — адамның болмысын бағдарлайтын, рухани өмірінің негіздерін қалыптастыратын, өзіне де, айналасына да жауапкершілікпен қарауға үйрететін күрделі үдеріс.
В. Соловьев адамгершілікті «біреудің екіншісіне сыйлай салатын заты емес, жеке тәжірибе арқылы жететін ішкі жағдай» деп түсіндіреді. Бұл көзқарас адамгершіліктің сыртқы ереже ғана емес, тұлғаның ішкі мәдениеті екенін аңғартады.
Тәрбие жүйесіндегі адамгершіліктің орны
Тәрбие мәдениеті — көпқырлы әлем: еңбек, патриоттық, эстетикалық, экологиялық, дене тәрбиесі сияқты бағыттардың барлығы өзара байланыста дамиды. Соның ішінде адамгершілік тәрбиесі — өзек. Ол жеке дара жүрмейді; барлық тәрбие түрлерімен бірлікте болғанда ғана адамгершілік мәдениет пен тұлғалық сапалар орнығады.
Әдеттің тәрбиедегі рөлі
Әдет — мінез-құлықтың іргетасы. Ежелгі нақыл: «Қылық ексең — әдет орасың, әдет ексең — мінез орасың, мінез ексең — тағдыр орасың» дейді. А.С. Макаренко да мінез-құлықта дұрыс әдет қалыптастырудың маңызын ерекше атап өткен.
Моральдық әдеттер
Шын сөйлеу, достарына адал болу, үлкенді тыңдау.
Мәдени мінез-құлық
Сыпайылық, дұрыс сөйлеу, үлкен-кішіге құрмет.
Гигиеналық әдеттер
Таза жүру, қол жуу, ұқыптылық.
Еңбек және ақыл-ой әдеттері
Жүйелі оқу, тәртіп, мақсаттылық, жауапкершілік.
Түсіндіру жұмысын тек теориямен шектемей, пайдалы әдеттерді тәжірибеде көрсету қажет. «Әдет жаттығу нәтижесінде қалыптасады, сондықтан жаттығуды дұрыс ұйымдастыру керек» деген ой — тәрбиенің практикалық қағидасы.
Жеке тұлғаның дамуы: орта, тұқымқуалаушылық және тәрбие
Баланың дамуы мен қалыптасуына ықпал ететін негізгі үш фактор бар: тұқымқуалаушылық, орта, тәрбие. Тәрбие — мақсатты ықпал: ол адамды қоршаған ортамен саналы қатынас орнатуға, өз әрекеті арқылы өзін де, ортасын да жақсартуға үйретеді.
Адамның көзқарасы, сенімі, дүниетанымы оның іс-әрекетінен — еңбек, оқу, қоғамдық қызметтен — анық көрінеді. Сондықтан жеке адамның адамгершілік әлемін қалыптастыру — тәрбиенің ең өзекті міндеті.
Ұлттық педагогика және адамгершілік құндылықтар
Ата-бабаларымыз ұрпақ тәрбиесіне қатысты мол тәжірибе жинақтап, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, жөн-жоралғы арқылы адамгершілік өлшемдерін ұрпақ санасына сіңірген. К.Д. Ушинский тәрбиенің халықтық сипатын негіздеп, «Тәрбие көзі — халықтық педагогика» деген тұжырымға келген. Бұл идеяны қазақ жерінде Ы. Алтынсарин жалғастырып, адамгершіліктің жеті жақсы қасиетін атаған:
- Имандылық
- Жоғары әділдік
- Адалдық, ақкөңілділік
- Сыпайылық, момындық
- Адал ниетпен өсиет беру
- Жомарттық, қайырымдылық
- Дұрыс заңдылық
Қазақ ойшылдары мен ағартушылары — Абай, Шәкәрім, Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов және өзге де тұлғалар — адамгершілік тәрбиесін қоғамның ең басты тірегі ретінде қарастырған.
«Достық — адамгершіліктегі жақсы қасиет: ол адамның басқалармен тиісті шамада қарым-қатынас жасауынан туады. Артық кету — жарамсақтыққа, кемтарлық — тәккаппарлыққа, ал өзгеге қиянат — дүрдараздыққа апарады».
Табиғатпен үйлесім: әдеп пен экологиялық жауапкершілік
Табиғат — адам тәрбиешісі. Жануарлар дүниесі, өсімдіктер әлемі, өзен мен тау, кең дала — бәрі адамның ойына нәр, бойына қуат, жүрегіне шабыт береді. В.А. Сухомлинскийдің пайымынша, адамгершілік тәрбие беру — баланы тек тазалыққа үйрету емес; оның санасына табиғаттың тұтас жүйе екенін, адам мен табиғат бірлігін жеткізу.
Табиғатты қорғау сезімі ертегі, ойын, мақал-мәтел, нақыл сөздер арқылы да қалыптасады. Мектеп пен мектептен тыс тәрбиенің бірлігі сақталғанда ғана бұл құндылықтар тұрақты дағдыға айналады.
Зиян келтірмеу
Қоршаған ортаға ұқыптылық, жауапкершілік.
Қорғау және күту
Ағаш отырғызу, гүл-бұта баптау, жануарға қамқорлық.
Ізет мәдениеті
Үлкенге құрмет, кішіге ізет — мінездің өлшемі.
Қазіргі білім берудегі бағыт: білім ғана емес, тұлға
Жаңарған білім беру жүйесінің басты нысанасы — тек білім қорын көбейту емес, жеке тұлғаны қалыптастыру, оны әлеуметтік жауапкершілікке тәрбиелеу. Ендеше, қандай білім адамдық қасиеттерді күшейтеді, қандай тәжірибе тұлғаның мінезін ізгілендіреді — осыны дұрыс болжау маңызды.
Адамгершілік тәрбиенің түпкі мәні — адамгершілік ілімі мен күнделікті тәртіптің өзара сәйкестігі. Оқушының сөзі мен ісі қабысқанда ғана ішкі мәдениет орнығады.
Ж.Ж. Руссо: «Адамгершіліктерің жоғары болсын. Бұл — ең басты міндеттерің» деп жазған. Абайдың «Досыңа достық — қарыз іс, дұшпаныңа әділ бол» деген сөзі де осы ойды бекітеді.
Бүгінгі бастауыш сынып оқушысы — ертеңгі азамат. Сондықтан адалдықты, арлылықты, мейірім мен әділдікті бүгіннен бастап бойға сіңіру — әркімнің парызы. Адам жақсылыққа жамандық арқылы жете алмайды; қашан да қайырымдылық қажет. Адамның асыл қасиеті — оның жасаған жақсылығы.
Қоғам туралы алғашқы түсініктер мектептегі пәндер арқылы қалыптасады. Сол үдерісте адамгершілік мәдениетті жүйелі дамыту — білімнің де, тәрбиенің де ортақ мақсаты.