Патша өкіметі Петропавлда сауданың дамуына көмек беріп, онда қалалық қоғамдық банк ашты 1871 жылы
Қаланың қалыптасуы, сауда дәстүрі және қазіргі дамуы
Петропавл: бекіністен өндіріс пен мәдениет тоғысына дейін
Қызылжар атауымен де белгілі Петропавл — Қазақстанның солтүстігіндегі тарихи маңызы зор, XVIII ғасырдан бастау алатын көне қалалардың бірі. Қаланың дамуы әскери-әкімшілік тірек пунктінен бастап, халықаралық сауда орталығы мен ірі өнеркәсіп қаласына дейінгі ұзақ эволюцияны қамтиды.
Негізгі ой
Петропавлдың тарихы — отарлау дәуіріндегі бекініс логикасынан, сауда жолдарының ықпалы арқылы экономикалық серпінге, кейін индустрияландыру мен әлеуметтік инфрақұрылымның қалыптасуына дейінгі үздіксіз өзгеріс тарихы.
Іргетасы және алғашқы рөлі (1752 жылдан бастап)
Петропавлдың іргесі 1752 жылы патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлау саясаты аясында әскери бекініс ретінде қаланды. Алғашында ол әскери форпост қызметін атқарды. Уақыт өте келе қала «сібір татарларының (түркілердің) қаласы» ретінде де аталып, Ресейдің Солтүстік және Орталық Қазақстанды отарлау үдерісіндегі негізгі тірек пунктіне айналды.
Сауда орталығына айналуы: жолдардың торабындағы қала
1868 жылдан кейін Петропавлдың Сібір мен Түркістанды жалғайтын сауда жолының бойында орналасуы оның экономикалық маңызын күрт арттырды. Қала Ресей мен Орта Азия хандықтары және қазақ даласы арасындағы сауда қатынастарының ірі орталығы ретінде танылды.
Мұндай серпіннің маңызды алғышарттарының бірі — Абылай сұлтанның Орынбор және Сібір губернаторларынан Қызылжарда (қазіргі Петропавлда) ірі сауда орталығын ашуға рұқсат алуы. Нәтижесінде сауда айналымы жылдан жылға ұлғайып, орыс көпестері мен Орта жүз қазақтары арасында тұрақты сауда-саттық жүрді. XVIII ғасырдың соңына қарай Петропавл шағын елді мекеннен ірі сауда орталығына айналды.
Қаржы инфрақұрылымы
1871
Қалалық қоғамдық банк ашылды.
Мәртебесінің өсуі
1880
Банк Мемлекеттік банкке айналды.
Өнеркәсіптің пайда болуы және кәсіпорындар
XIX ғасырдың ортасында қалада өндіріс пен қолөнер біртіндеп дамыды. 1849 жылы түрлі кәсіпорындар жұмыс істеді: 7 май, 7 былғары, 4 сабын, 17 кірпіш зауыты, диірмендер және басқа да өндірістер. Бұл қаланың экономикалық әлеуетін көтеріп, нарыққа бағытталған құрылымды күшейтті.
1912 жылға қарай Петропавлда 600-ге жуық сауда мекемесі болды — бұл қаланың сауда жүйесінің ауқымын айқын көрсетеді.
Теміржол ықпалы және ХХ ғасыр басындағы бетбұрыс
Қаланың одан әрі дамуына Транссібір теміржолының салынуы үлкен әсер етті. Егер XIX ғасырда Петропавл негізінен сауда және әкімшілік пункт ретінде дамыса, ХХ ғасырдың басында ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің маңызды орталықтарының біріне айналды.
Осы кезеңде Ресейден жер аударылған шаруалар келіп қоныстана бастады. Олардың бір бөлігі қалаға көшіп келіп, жұмыс күші көбейді. Қолөнер мен шағын кәсіпкерлік те қатар дамыды.
Соғыс жылдарының салқыны және индустриялық күшею
Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Азамат соғысы қала экономикасына кері әсер етті. Дегенмен 1932–1936 жылдары Петропавл Қарағанды қаласының құрылысын басқару ісінде және ірі теміржол торабын салуда негізгі орталықтардың біріне айналды.
- 1932: “Казстройматериал” кірпіш зауыты іске қосылды.
- Механикалық зауыт қайта жөндеуден өтті.
- Кәсіпорындар саны артты, жұмысшылар саны 13 есеге ұлғайды.
Екінші дүниежүзілік соғыс алдында Петропавлда коммуналдық және электр көлігі шаруашылықтары қалыптасты. Соғыс жылдары КСРО-ның батыс аудандарынан көшірілген 20-ға жуық зауыт пен фабрика қала экономикасын біршама көтерді.
Соғыстан кейінгі өсу және тың игеру кезеңі
Соғыстан кейін қала жедел дами бастады. Әсіресе тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде көптеген кәсіпорындар салынып, әлеуметтік-экономикалық сала ғана емес, білім беру мен мәдени-ағарту бағыттары да қарқынды дамыды.
1990-жылдар: нарыққа өту және қайта қалпына келу
1990-жылдары нарықтық экономикаға өтуге байланысты Петропавлдағы ірі өнеркәсіп орындары жұмысын баяулатты. Шаруашылық байланыстар үзіліп, бірқатар кәсіпорындардың жұмысы тоқтай бастады. Тек 1990-жылдардың соңынан бастап, ел экономикасымен бірге қаланың да экономикалық жағдайы біршама жақсарды.
Қазіргі Петропавл: өндіріс, бизнес және инфрақұрылым
Бүгінде Петропавл Қазақстандағы ірі өнеркәсіп орталықтарының біріне айналды. Қалада 174 кәсіпорын жұмыс істейді. Ірі кәсіпорындар қатарында “Еуразия”, “Вита”, “Молочный союз” АҚ-тары, нан комбинаты, ликер-арақ зауыты, “Сұлтан”, “Тонус” және басқалары бар.
Қалалық бюджеттегі үлес
10%
Шағын бизнес қалыптастырады.
Жұмыспен қамту
47,8%
Сауда саласында еңбек ететіндер.
Өндірістік сала
17,4%
Оның ішінде құрылыста — 6,6%.
Кәсіпкерлік және өндірістік құрылым
- АШ өнімдерін өңдеу
- 35 кәсіпорын
- Шағын құрылыс
- 110 кәсіпорын
- Көлік және байланыс
- 49 кәсіпорын
- Заңды тұлғалар (2010)
- 4 995
Шағын кәсіпорындар
94,8%
Қамтылғандар саны 50 адамнан кем.
Орта кәсіпорындар
4,3%
51–250 адамға дейін.
Ірі кәсіпорындар
0,9%
250 адамнан артық.
Негізгі құрал-жабдықтар (2009)
Кәсіпорындар мен ұйымдардың негізгі құрал-жабдықтарының бастапқы құны (жер құнын есептемегенде) 160,3 млрд теңге болды. Тозу деңгейі 40,0%, ал 2008 жылдың соңындағы баланстық құны 96,3 млрд теңге болды. Кәсіпорындардың басым бөлігі (88,8%) — жеке меншік нысанындағы ұйымдар.
Білім, денсаулық және мәдени кеңістік
Білім беру
- 49 жалпы білім беретін мектеп
- 2 музыка мектебі, 5 спорт мектебі
- 3 кәсіптік-техникалық мектеп, 5 арнайы оқу орны мен колледж
- 2 мемлекеттік жоғары оқу орны: Солтүстік Қазақстан университеті және ҚР ІІМ әскери мектебі
Денсаулық сақтау
- 12 аурухана
- 10 емхана
- 199 дәріхана
Мәдениет
Қалада 3 театр, филармония, 3 музей, 2 кинотеатр, 4 мемлекеттік кітапхана және 5 мәдениет сарайы жұмыс істейді.
Спорт
4 стадион және 34 түрлі спорт ғимараты бар.
Медиа
Облыстық және қалалық газеттер, жарнамалық басылымдар тұрақты шығады. Сонымен бірге 3 телерадиокомпания жұмыс істейді.
Қорытынды
Қызылжар, яғни Петропавл — Қазақстандағы орны айрықша, тарихи тамыры терең қала. Ол XVIII ғасырдағы әскери бекініс ретінде қалыптасып, сауда жолдарының ықпалымен ірі экономикалық орталыққа айналды. ХХ ғасырда индустрия мен инфрақұрылым күшейіп, бүгінгі күні өндіріс, кәсіпкерлік, білім мен мәдениет тоғысқан маңызды өңірлік қала ретінде дамуын жалғастырып келеді.