Жаңашылдық шыңға жетелейді
Жаңашылдық шыңға жетелейді
Мен — Алға ауданы Тамды орта мектебінің физика пәнінің мұғалімі Есжанова Айымгүл Базарғалиқызы. Мұғалім оқушыға жоғары сапалы білім беру үшін үздіксіз ізденіп, өз біліктілігін арттырып отырады. Осы мақсатта мен де кәсіби даму жолын жалғастырып, Кембридж бағдарламасы бойынша оқуға келдім.
Алғашқы әсер: «Бұл оқу — басқаша»
Бағдарламаның бетпе-бет кезеңінде үстел басына отырған сәттен-ақ тренеріміз Бадигүл апаймен және кураторымыз Ләззат апаймен таныстық. Тренер түрлі-түсті қағаздар, фломастерлер, бояулар, ақ парақтар, қайшы, скотч үлестіргенде, бұл оқу кәдімгі дәріс емес, тәжірибеге негізделген ерекше формат екенін бірден аңғардым.
Таныстыру тренингтерінде бір-бірімізге шапалақ беру, «жүрек лақтыру» сияқты әдістер арқылы есімдерімізді айтып, ортақ қарым-қатынас орнаттық. Кейін есте сақтау қабілетін дамыту мақсатында қанша адамның есімізде қалғанын айтып шықтық. Түрлі-түсті фигуралар арқылы топқа бөлініп, топ мүшелерінің рөлдерін анықтап, ортақ ереже құрдық.
Бастапқыда келіспеушіліктер де болды, алайда уақыт өте келе ережені сақтауды үйреніп, топпен жұмыс істеуге бейімделдік. Топ құрамының күн сайын ауысып отыруы өзара достық пен ынтымақтастықты күшейтті. Шаршаған сәттерде сергіту жаттығуларын жасап, қозғалысқа негізделген жұмыстар арқылы бой жаздық.
Ең қызығы — тренеріміз дайын баяндама оқымады. Ол тапсырма беріп, орындау жолын өзіміз табуға итермеледі. Бұл — оқытудың оқушыны (тыңдаушыны) белсенді әрекетке тартатын жаңа қыры екенін көрсетті.
Дәстүрлі оқытудан сындарлы оқытуға
Бағдарлама аясындағы жеті модульді бастапқыда жиі шатастырдық. Дегенмен, оқу аяқталған соң ойым өзгеріп, өз тәжірибеме нақты өзгеріс енгізгім келді. Енгізген жаңалықтардың әсері ерекше болды.
Мектептегі тәжірибе кезінде әріптестеріммен кездесіп, бағдарламаның мақсат-міндеттерін түсіндірдім. Олар қызығушылық танытып, қолдау білдірді. Содан кейін жеті модульді сабақтарыма кіріктіріп, үш аптаға қысқа мерзімді және орта мерзімді жоспар құрдым.
Негізгі айырмашылық
Дәстүрлі оқытуда мұғалім түсіндіреді, оқушы тыңдайды; ақпарат қысқа мерзімге есте қалып, бағадан кейін ұмытыла береді. Ал сындарлы оқытудың мақсаты — оқушының пәнді терең түсінуін дамыту және алған білімін өмірде, сыныптан тыс жағдайда тиімді қолдануға үйрету. (Мұғалімдерге арналған нұсқаулық, 6-бет)
Осы тұжырымға сүйене отырып, дәстүрлі сабақ үлгісінің кей жағдайда нәтижесіз болатынына көзім жетті: мұғалім — негізгі сөйлеуші, ал оқушы — тек тыңдаушы. Бұл маған тиімді көрінбеді.
Кембридж тәсілі оқушыларды сыни ойлауға, ойын ашық айтуға, еркін сөйлеуге, өз бетімен ізденуге үйретеді. Сондықтан мен сабақ құрылымын осы бағытқа бұрдым.
Топқа бөлудің тиімді жолын табу
Бірінші аптада ұйымдастыру кезеңінде психологиялық тренингтер өткіздім. Оқушылар үшін бұл өте қызықты болды. Сонымен бірге топтық жұмыстың тәртібін түсіндіріп, топ мүшелерінің қызметтерін белгіледім: хабарлаушы, уақыт өлшеуші, бақылаушы, көшбасшы.
Алғашқы сабақтарда топқа «Джигсо» әдісі мен сандық жүйе арқылы бөлдім, бірақ ол күткен нәтиже бермеді: уақыт жетпей, сыныпта шу көбейді. Өзіме қайта-қайта: «Не істеуім керек? Қайтсем олардың ынтымағын арттырамын?» деген сұрақ қойдым.
Содан топқа бөлуді оқушылардың қызығушылығына негіздеуді шештім. Оқушылардың өздеріне топқа бөлу тәсілін ойлап келуді тапсырдым. Жазира есімді оқушым: «Әр түрлі аңдардың даусын салып бөлінейік», — деп ұсыныс айтты. Балалар бірден қуана келісті. Осыдан кейін топқа бөліну оқушылар үшін ойынға айналып, қызығушылық біртіндеп тұрақты дағдыға ұласты.
Топтағы қарым-қатынасты түсіну үшін «Мен» социограммасын толтырдым. Кейбір үндемейтін, оқшау жүретін оқушылардың жақсы оқитын оқушылармен дос болғысы келетінін жазғаны мені ойландырды.
Жас ерекшелігін ескере отырып, ұялшақ әрі белсенділігі төмен Риза, Айгүл, Айбек сияқты оқушыларды назарға алдым. Топ көшбасшыларына оларды сабақ барысында ортаға тартуды, қолдап отыруды тапсырдым. Уақыт өте олар ашық сөйлеп, сұрақтарға еркін жауап беріп, «қателесемін» деген қорқыныштан арыла бастағанын байқадым.
Қорытынды: топқа бөлу — сабақтағы ең тиімді құралдардың бірі.
Сыни ойлау стратегиялары: алғашқы кедергілер және нәтижелі қадамдар
Мен физика пәні мұғалімімін. 7-сыныпта физика аптасына екі рет өтеді. Соған қарамастан, оқушылардың көзқарасы мен психологиясы маған таныс: бұл сыныпта өз ойын ашық айта алатын, өз бетімен жұмыс жасай алатын оқушылар да бар.
Сабақтарымда сын тұрғысынан ойлауға үйрету үшін әртүрлі әдістерді қолдандым: Венн диаграммасы, семантикалық карта, ассоциация, бес жолды өлең (синквейн), «Ойлан — бірік — бөліс», блиц-кездесу, жадыны дамытуға арналған ойындар, диалогтік оқыту, оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау, ақпараттық-коммуникативтік технологиялар.
Сыни тұрғыдан ойлау — бақылау, тәжірибе, ойлау және талқылау нәтижесінде алынған ақпаратты бағалауға, талдауға және синтездеуге бағытталған үдеріс. (Мұғалімдерге арналған нұсқаулық, 49-бет)
Дегенмен алғашқы сабақтарда бұл стратегиялар бірден нәтиже бере қоймады: оқушылар өз ойын толық жеткізе алмады, жауаптарына күмәнмен қарап, бір-бірінен именді. Осыны өзгерту үшін сабақ басында оқушылардың көңіл күйін бақылап, «көңіл күй экранына» смайликтер арқылы белгілеуді енгіздім. Бұл да формативті бағалаудың қарапайым әрі әсерлі түрі болды.
Топтық жұмыс кезінде, әсіресе постер қорғауда, «Бәріміз — біріміз үшін, біріміз — бәріміз үшін» қағидасын ұстануды үнемі еске салдым. Жаңа тақырыпты талдауда Айгүл мен Ризаның белсенділігі арта бастағанын байқап, қолдаудың дұрыс бағыт екенін түсіндім.
Бағалау: ынталандыру мен әділдік мәдениеті
Бағалау — тек техникалық тәсіл емес. Бағалаудың артында баланың дамуы, оқуына қатысты түсінік, ынта, өзін-өзі бағалау, күш-жігер сияқты құндылықтар тұрады. (Александр, 2001; Мұғалімге арналған нұсқаулық, 56-бет)
Бұрын бағалауды тек мұғалім жүргізетін. Ал Кембридж тәсілі бойынша оқушылар өздерін де, топты да, жұбын да бағалай алады. Бағалаудың екі түрін жүйелі қолдандым: формативтік және жиынтық.
Формативтік бағалау (оқыту үшін)
- Үш шапалақ арқылы қолдау
- Екі жұлдыз, бір тілек арқылы кері байланыс
- Отшашу әдісімен мадақтау
Жиынтық бағалау (оқуды бағалау)
- Ашық журнал арқылы айқындық
- Критерий бойынша бағалау
- Жетон арқылы жинақтау
Бағалау кезінде оқушылардың қызығушылығы айқын байқалды: көңіл күйді смайликтермен белгілегенде олардың қуанышын көрдім, бағалау экранын қолданғанда жарыса қатысып отырды. Бастапқыда өздерін немесе достарын артық бағалаған кездер де болды, сондықтан әділ бағалау мәдениетін арнайы талқылап, түсіндірдім.
«Екі жұлдыз, бір тілек» әдісінде алғашында нақты ұсыныс айтудан гөрі тек тілек білдіруге бейім болды. Уақыт өте келе кері байланыс нақты, мазмұнды сипатқа ауыса бастады.
Диалогтік оқыту және сұрақ қою мәдениеті
Ғылыми зерттеулер сабақтағы диалогтің маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Мерсер мен Литлтон (2007) диалог оқушылардың қызығушылығын арттырып қана қоймай, білім деңгейінің өсуіне ықпал ететінін атап өтеді. Ересектермен интерактивті қарым-қатынас және достарымен бірлескен жұмыс балалардың оқуына және когнитивті дамуына әсер етеді. (Мұғалімдерге арналған нұсқаулық, 39-бет)
Диалог арқылы оқыту сабақтың кез келген бөлігінде қолданылады. Сұрақ қою арқылы диалогқа тартудың өзі оқушылардың ынтасын арттырып, ой өрісін кеңейтеді, сындарлы сөйлеуге ынталандырады және сыни ойлауға көмектеседі.
Сұрақтардың деңгейі мен түрлері
- Төмен дәрежелі сұрақтар — бір нақты, жаттанды жауапқа сүйенеді.
- Жоғары дәрежелі сұрақтар — талдау, бағалау, дәлелдеу, қорытынды жасауды талап етеді.
- Түрткі болу — жауапты нақтылау/түзетуге көмектеседі.
- Сынақтан өткізу — неғұрлым толық, дәлелді жауапты талап етеді.
- Қайта бағыттау — жауапты сыныпқа қайта ұсынып, толықтыруға жетелейді.
Мысалы: «Айгүлдің жауабын қалай толықтырар едің?» немесе «Қорғанға көмектесе алатындар бар ма?» деген сұрақтар арқылы пікір алмасуды күшейттім.
Сонымен қатар бейнероликтер көрсету арқылы да оқушыларды диалогқа тартуға болады. Бейнематериалды талдай отырып, сұрақтар қою, ой бөлісу және қайта бағыттау тәсілдері оқушылардың пайымын тереңдетеді.
АКТ: түсінуді жеңілдететін маңызды құрал
Ақпараттық-коммуникативтік технологиялар (АКТ) оқушыларға ғылыми ұғымдарды түсіндіруді жеңілдетіп, қабылдауын арттырады және мұғалімнің сабақ беруін тиімді етеді. Сондықтан оқыту барысында бұл технологияларды орынды қолдану маңызды. (Мұғалімдерге арналған нұсқаулық, 61-бет)
Интерактивті тақтадан презентация көрсеткенде де оқушылардың қызығушылығы артты. «Оқу пирамидасы» деректеріне сүйенсек, көрсетілім арқылы қабылданған ақпараттың сақталу деңгейі орташа есеппен 30% шамасында. (Ұлттық оқу зертханалары, АҚШ; Мұғалімдерге арналған нұсқаулық, 34-бет)
Сондықтан жаңа тақырыпты бейнероликпен талдатып, презентация арқылы бекіту оқушы жадында ұзақ сақталуына ықпал ететінін тәжірибеде байқадым.
Дарындылықты тану және қолдау
Барлық мұғалімдер балалардың жоғары жетістікке жетуі үшін қолайлы орта қалыптастыруға ұмтылады. (Мұғалімдерге арналған нұсқаулық, 72-бет)
Менің түсінігімде дарындылық — әр баланың бойында болатын қасиет. Біздің міндет — сол қабілетті байқап, дұрыс бағыт беру.
Тәжірибе кезінде топтық таныстырылымдарда Жазираның сурет салуға бейімділігін, Нұрсәуленің есеп шығарудағы шапшаңдығын, Қорғанның сұрақтарға ұтқыр жауап берудегі шеберлігін байқадым. Осы ерекшеліктерді ескеріп, тапсырмаларды саралауға және рөлдерді тиімді бөлуге тырыстым.
Алдағы мақсат: өзгерісті тұрақты тәжірибеге айналдыру
Жеті модульді сабақта орынды қолдансақ, сапалы білім беріп, саналы тұлға тәрбиелеуге мүмкіндік мол деп есептеймін. Жаңа оқу жылында осы курста үйренген тәсілдерді жүйелі жалғастырып, нақты нәтижелерге қол жеткізуді көздеп отырмын. Бұл жұмыс қағаз жүзінде ғана қалмай, әріптестер тарапынан қолдау табады деп сенемін, өйткені сабақ жоспарының өзі келесі сабақты терең ойлауға жетелейді.
Бұрын дәстүрлі сабақта тақырыпты өзім түсіндіріп, оқушының ойлануы мен сөйлеуіне аз уақыт бөлетінмін. Ал жаңа тәсілдер арқылы оқушыларды ойлануға, ізденуге, дәлелдеуге бағыттаймын. Өз тәжірибемде сыни ойлау, диалогтік оқыту, оқытуды басқару және көшбасшылық, бағалау, АКТ тиімділігін нақты көрдім.
Күтілетін нәтижелер
- Оқушылардың пәнге деген қызығушылығы артады.
- АКТ-ны қолдану арқылы заман талабына сай, қажет болған жағдайда қашықтан оқуға да бейімделеді.
- Диалогтік оқыту оқушылар арасындағы қарым-қатынасты нығайтып, сұрақ қоюға, жауап беруге, ойын еркін жеткізуге үйретеді.
- Дарынды және талантты оқушылармен жұмыс жүйеленеді: жаңа бағдарлама аясында тек үздік оқушыларға емес, барлық оқушыға бірдей назар аударылады.
Курстан алған білімді өмірде қолдану, оны тәжірибемен ұштастыру және жан-жақты дамыған тұлға тәрбиелеу — менің кәсіби ұстанымым. Осы бағдарламаның идеяларын қолдаймын және сабақ беруде батыл енгізуге болатынына көз жеткіздім.