ЛЕКСИКОЛОГИЯ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН САЛАЛАРЫ туралы
Лексикология және оның түрлері мен салалары
Лексикология сөзді және сөздердің жиынтығын — тілдің сөздік құрамын (лексикасын) зерттейді. Лексикологияда сөз лексикалық бірлік ретінде қарастырылады. Лексикалық бірліктердің (сөздердің) жиынтығынан тілдің сөздік құрамы қалыптасады.
Тілдің сөздік құрамындағы сөздер қаншалықты көп әрі алуан түрлі болғанымен, олар бір-бірімен байланысқан, өзара шарттас элементтердің жүйесі ретінде өмір сүреді және дамиды. Сондықтан лексикологияда сөздік құрам лексикалық жүйе ретінде, ал сөз сол жүйенің элементі ретінде қаралады.
Лексикологияның негізгі теориялық мәселелері
- тілдің лексика-семантикалық жүйесі туралы мәселе;
- тілдік бірліктер ішінде сөздің орны;
- сөзге тән басты белгілер;
- сөз бен ұғым арақатынасы;
- сөздің лексикалық мағыналарының түрлері;
- сөздің лексикалық және грамматикалық мағыналарының арақатынасы мен байланысы.
Жалпы және жеке лексикология
Бұл мәселелер лексикология теориясының жалпы проблемалары ретінде жалпы лексикологияда қарастырылады. Ал нақты бір тілдің лексикасы және оның ерекшеліктері жеке (жалқы) лексикологияда зерттеледі.
Жалпы лексикология нені түсіндіреді?
Қоғамдық құбылыс ретіндегі тілге ортақ заңдылықтарды сипаттайды: жаңа сөздердің жасалуы, сөздік құрамның толығуы, кейбір сөздердің ескіруі немесе сирек қолданылатын пассив қабатқа ауысуы, мағына өзгерістері, көпмағыналылық, синонимдік қатарлардың қалыптасуы.
Жеке лексикология нені зерттейді?
Жалпы заңдылықтардың нақты тілде қалай көрінетінін және сол тілдің өзіндік ерекшеліктерін ашады. Бірдей құбылыстар барлық тілде кездескенімен, әр тілде олардың көріну дәрежесі мен үлгісі әртүрлі болуы мүмкін.
Тілдердегі айырмашылық қалай байқалады?
Сөз біріктіру тәсілі көптеген тілде бар, бірақ өнімділігі әртүрлі. Мысалы, неміс тілінде біріккен сөздер өте жиі кездеседі және бұл тәсіл аса өнімді саналады.
Қосарлану тәсілі әр тілде ұшырасады, алайда ол түркі тілдеріне ерекше тән. Сондықтан түркі тілдерінің лексикасында қос сөздер салыстырмалы түрде мол.
Омонимдер түрлі жолмен жасалады: фонетикалық өзгерістер нәтижесінде, түбірге омонимдес аффикстердің жалғануы арқылы немесе семантикалық даму нәтижесінде.
Аффикстер арқылы жасалатын туынды омонимдер орыс тіліне көбірек тән деп есептеледі; осыған байланысты орыс тілінде туынды омонимдер түбір омонимдерге қарағанда жиірек ұшырасады.
Демек, тілге ортақ құбылыстар мен заңдылықтар жалпы лексикологияда қарастырылса, сол заңдылықтардың нақты тілдердегі өзіндік бейімделуі, сөздік құрамның дамуы және ерекшеліктері жеке лексикологияның зерттеу нысаны болады. Жеке лексикология жалпы лексикологияның теориялық қағидаларына сүйене отырып, белгілі бір тілдің лексикасын талдайды.
Диахрониялық және синхрониялық лексикология
Жеке лексикология белгілі бір тілдің сөздік құрамын екі тұрғыдан қарастыруы мүмкін: сөздік құрамның шығуы мен тарихи дамуы тұрғысынан немесе тілдің белгілі бір дәуірдегі, мысалы, қазіргі қалпы тұрғысынан. Осыған байланысты лексикология тарихи (диахрониялық) және сипаттама (синхрониялық) болып бөлінеді.
Тарихи (диахрониялық) лексикология
Тілдің сөздік қорының шығу тегі, уақыт өте қалыптасуы мен дамуы, лексиканы құрастыратын арналар және олардың тарихы тұрғысынан зерттеледі.
Сипаттама (синхрониялық) лексикология
Белгілі бір кезеңдегі тілдің лексикасын сипаттайды: сөздің мағыналық құрылымы, лексикалық қабаттар мен арналар, сөздердің актив және пассив топтары, сөздік құрамның даму жолдары, лексиканың стилистикалық жіктелуі, қолданылу аясы, мағыналық қатынастарға қарай топтасу (синонимдер, омонимдер, антонимдер) сияқты мәселелер қарастырылады.
Синхрония және даму мәселесі
Қазіргі тілдің сөздік құрамы өзара байланысты элементтердің жүйесі ретінде өмір сүреді әрі уақыт бойы толығу мен даму үстінде болады. Сондықтан синхрониялық лексикология сөздік құрамды тек «қазіргі күйі» ретінде ғана емес, даму үрдісімен бірге қарастыруы тиіс.
Қажет болған жағдайда сипаттама зерттеуде тарихи мәліметтер де беріледі: олар қазіргі лексикалық құбылыстардың табиғатын терең түсінуге көмектеседі. Тарихи принцип синхрониялық зерттеулер үшін де маңызды, бірақ сипаттама лексикология тарихи лексикологияны алмастыра алмайды.
Этимология: тарихи лексикологияның маңызды саласы
Тарихи лексикологияның бір саласы — этимология. Этимология сөздердің шығу тегін зерттеп, олардың алғашқы мағынасының қандай болғанын анықтайды. Этимологиялық зерттеулер жеке сөздердің төркінін ғана емес, сонымен бірге жалпы тіл тарихын тануда да айрықша маңызды.
Тіл тарихымен байланысы
Тіл тарихы мен ондағы сөздер тарихы халық тарихымен тығыз байланысты. Сондықтан этимология тарихи мәселелерді ғылыми тұрғыдан пайымдауға тірек болады.
Этногенетикалық қыр
Сөздердің шығу төркінін анықтау этногенетикалық мәселелерді қарастыруда да маңызды дереккөз қызметін атқара алады.
Кірме сөздер
Этимологиялық зерттеулер белгілі бір тілге ерте замандарда енген кірме сөздердің таралу жолдарын да қарастырады. Көне дәуірде еніп, кейін әбден сіңісіп кеткен кірме сөздерді айқындау тілдік байланыстар тарихын түсіндіруге көмектеседі.
Мәтін редакцияланды: емле, тыныс белгілері және стиль біріздендірілді; мазмұны сақталып, ой нақтыланды.