Қазақша рефераттар

Біріншісі - халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан батыр

Бекет ата: батыр, ағартушы, сәулетші және көреген тұлға

Мырзағұлұлы Бекет (Бекет ата, 1750–1813) — Кіші жүз құрамындағы Байұлы тайпасының Адай руынан шыққан абыз-көреген, қазақтың әйгілі батыры әрі сәулетші. Ол Атырау облысы аумағындағы Жем өзені бойындағы Ақмешіт-Құлшан өңірінде және Маңғыстауда туып-өскен. Бекет ата өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.

Хорезмде Пақыржан қажыдан оқып, діни білім алған. Жастайынан білуге құмар, алғыр да зерек болып көзге түскен. Жауға шапқан заманда ел қамы мен халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымы мен ерлігі арқылы жұрт назарын аударған.

Халық жадындағы төрт қыры

Көзінің тірісінде-ақ Бекет атаның болмысын айқындайтын ерекше төрт қасиеті ел ішінде кең тараған:

  • 1

    Батыр

    Халықтың тәуелсіздігі жолында жауға қарсы күреске белсене араласқан.

  • 2

    Ағартушы

    Ғылым-білім жолын игеріп, балаларды оқытып, білім нәрімен сусындатқан.

  • 3

    Сәулетші

    Ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салдырған.

  • 4

    Қайырымды азамат, сәуегей

    Мүсәпірлер мен науқастарға қолұшын берген, аса маңызды оқиғаларды болжай білген көреген тұлға ретінде танылған.

Ел арасында: «Мединеде — Мұхаммед, Түркістанда — Қожа Ахмет, Маңғыстауда — Пір Бекет» деген сөздің тарауы — Бекет атаның мәртебесі мен құрметінің биіктігін аңғартады.

Халық оны пір тұтып, ерекше қадірлеген; бұл ықылас ұрпақтан-ұрпаққа аңыз-әңгіме арқылы жеткен.

Ерлік пен имандылықты ұштастырған ұстаным

Бекет ата қалың жауға қарсы қол бастап, ерлігімен «Бекет батыр» атанған. Алайда оның шайқастардағы табандылығына мейірім мен әділдік сияқты асыл қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілік тірек болғаны айтылады.

Адамға көмектесу, білім беру, жақсылық жасау — Бекет атаның түсінігінде Алланың бұйрығы. Ол мешіт-медресе салдырып, халықты имандылыққа, кісілікке және ауызбірлікке баулуға ерекше мән берген.

Жерасты мешіттері және сәулет дәстүрі

Бекет ата жерасты ғимараттарын қашап жасаудың ежелгі дәстүрін дамытқан. Бүгінде Бекет атаның «Адамдықтың ақ жолы» мен әулиелік өсиеттері өсіп келе жатқан жас буынды тәрбиелеуде маңызды рухани тірек ретінде аталады.

Іс-әрекеті мен қадір-қасиеті аңызға айналған Бекет ата Маңғыстаудағы Оғыландыдағы өз мешітіне жерленген. Көпшілік оны әулие тұтып, қабіріне түнейді.

Бекет ата ескерткіштері: халық жадындағы мұра

Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт және Жем бойында Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Бұл орындар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған.

Зерттеушілер дерегі

XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман мен ғалым Александр Дюгамель халық арасындағы аңыз-әңгімелер негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.

Эверсманның сипаттамасы

Эдуард Эверсманның жазуынша, Үстірттегі таудан үңгіп жасалған мешіттер араб және парсы жазуларымен безендірілген. Ол мұндай ескерткішті Бекет ата төрт жерде салғанын атап өтеді.

Төрт нысан туралы дерек

  • Оғыланды — Маңғыстаудан қашық емес, ең жақсы сақталған ғимараттардың бірі.
  • Бейнеу — Бекет атаға телінетін жерасты мешіт-медресе орындарының бірі.
  • Жем бойы — Ақмешіт маңындағы нысандармен байланысты аймақ.
  • Арал жағасы, Баялы — деректерде аталған төртінші орын.

Оғыландыдағы мешіттің ерекшелігі

Оғыландыдағы жерасты ғимараты Оңтүстік Үстірттің Маңғыстау ойысына тірелген тұмсық тәрізді қырқаның үзіліп қалған шоқысына қашалған. Іші шамамен үш-төрт қанат көлеміндей, үш бөлмеден тұрады. Бекет атаның мүрдесі осы бөлмелердің бірінің іргесіне қашап орналастырылған.

Ғимарат маңында Бекет ата пайдаланған бұлақтар мен құдықтар бар. Ел аузындағы әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата балалық шағын өткізгені, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізгені айтылады.

Бүгінгі мәні

Бекет ата салдырған мешіттер күні бүгінге дейін біршама жақсы сақталған. Әсіресе, Үстірттің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі де тұр. Мұнда Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де орналасқаны айтылады.

Халық әулие тұтатын Бекет атаның қадір-қасиеті, ерлік істері мен ақыл-парасаты ұрпақтан-ұрпаққа өнеге болып қала бермек.

Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы