Қара сөздері
Тұлғалық болмысы және тарихи орны
Абай (Ибраһим) Құнанбаев Құнанбайұлы (1845–1904) — ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің және қазақ әдеби тілінің негізін қалаушы, философ, композитор, аудармашы, қоғам қайраткері. Ол либералды, білімге сүйенген ислам түсінігін ұстана отырып, орыс және еуропа мәдениетімен жақындасу арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды көздеген реформатор ретінде танылады.
Ақын шығармаларында қазақ қоғамының әлеуметтік, қоғамдық және моральдық мәселелері кең қамтылады. Абай Шығыс пен Батыс ой-өркениетін терең меңгеріп, әлемдік ойшылдардың еңбектеріне жүйелі түрде ден қойған.
Абайдың “Қара сөздері” — философиялық трактат стилінде жазылған, тақырып ауқымы кең, дүниетанымдық тереңдігі мен әлеуметтік салмағы жоғары прозалық мұра. Онда көркемдік шеберлік пен логикалық пайым бір арнаға тоғысады.
Қысқаша шолу: тегі, орта және қалыптасуы
Абай Орта жүздің Арғын тайпасының Тобықты руынан шыққан билер әулетіне жатады. Әкесі — Өскенбайұлы Құнанбай өз заманының ықпалды тұлғаларының бірі болып, XIX ғасырдың ортасындағы сайлауда патша өкіметі тарапынан Қарқаралы округінің аға сұлтаны ретінде бекітілген.
Анасы — Ұлжан, Қаракесек руының шешендігімен, тапқырлығымен аты шыққан Шаншар әулетінен. Ибраһимді анасы еркелетіп “Абай” деп атап, осы есім кейін тарихқа орнығады.
Құнанбай Абайды он жасқа толғанда Семейдегі Ахмет Риза медресесіне береді. Медреседе төрт жыл оқығаннан кейін, оны ел ісіне жақын ұстау үшін оқуын үзіп, әкімшілік-билік тәжірибесіне баули бастайды. Бұл кезеңде Абай ел ішіндегі сөз мәдениетімен, шешендік үлгімен, құқықтық-әдеттік нормалармен терең танысады.
Өмірбаяны: білім, билік, көзқарас
Балалық шағы және оқу жолы
Абай 1845 жылғы 10 тамызда қазіргі Семей өңіріндегі Шыңғыс таулары маңында дүниеге келген. Ол әуелі ауыл молдасынан сауат ашып, кейін Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқиды. Бұл медреседе араб және парсы тілдері оқытылып, негізінен діни пәндер жүргізілген.
Үшінші оқу жылында Абай қалалық приход мектебіне де қатысып, орысша сауат аша бастайды. Алайда оқуын ұзақ жалғастыра алмайды: Құнанбай оны елге шақырып алып, жасынан әкімшілік-билік жұмыстарына араластырады.
Ел ісіне араласу және әділет ізденісі
Жас Абай билік ортасында жүріп, атқамінерлердің қулық-сұмдығын, әлеуметтік теңсіздіктің зардаптарын, отаршыл басқару мен жергілікті парақорлықтың тетіктерін айқын таниды. Осы тәжірибе оның ішкі қарсылығын күшейтіп, “елге пайдалы, әділ басшы болу” мұратын бекітеді.
Қызмет кезеңі
1876–1878
Лауазымы
Қоңыр-Көкше еліне болыс
Болыс болған жылдары Абай әлсізге зорлық жасағандарды, ұрлық-қарлыққа барғандарды жауапқа тартуға, әділдікті орнықтыруға күш салды. Бұл ұстаным оның қарсыластарының қарсылығын күшейтіп, үстінен жалған арыздардың көбейуіне әкеледі.
Зиялы ортамен байланыс және интеллектуалдық кеңею
Абай Шығыс классиктері — Низами, Сағди, Қожа Хафиз, Науаи, Физули, Жәми секілді ой алыптарын оқумен қатар, орыс әдебиеті мен қоғамдық ойының көрнекті тұлғаларына да ден қойды. Ол Пушкин, Герцен, Салтыков-Щедрин, Некрасов, Толстой, Крылов, Достоевский, Тургенев, Чернышевский шығармаларын танып-білді.
Батыс әдебиеті мен ғылымынан Гете, Байронды оқып, Дрепер, Спиноза, Спенсер, Дарвин еңбектеріне үңілді. Семейге жер аударылған озық ойлы азаматтармен — Е. П. Михаэлис, Н. И. Долгополов, А. А. Леонтьевпен танысты. Бұл байланыстар оның көзқарасын тереңдеткенімен, Абайдың орыс мәдениетін тек солар арқылы таныды деу жеткіліксіз: ол классикалық мұраларды тікелей оқып, өз бетінше қорыта білді.
Қарамола ережесі және қоғамдық салмақ
1885 жылы мамырда Шар өзені бойындағы Қарамола съезінде Абай төбе би болып сайланып, “Семей қазақтары үшін қылмысты істерге қарсы заң ережесін” әзірлеу міндетін алады. Абай бастаған комиссия 93 баптан тұратын ережені қысқа мерзімде дайындайды.
Бұл құжат бір жағынан — кертартпа әдет-ғұрып нормаларынан, екінші жағынан — отарлық әкімшілік заңдарының озбырлыққа бейім үлгісінен өзгеше сипатымен бағалы. Әсіресе ұрлық, қылмыс және әйел мәселелеріне қатысты баптары назар аударарлық.
Қайғы-қасірет және өмірінің аяқталуы
1890-жылдардан бастап Абай өмірінде ауыртпалық көбейеді: сүйікті інісі Оспан, үлкен үміт артқан ұлы Әбдірахман, кейін дарынды ақын ұлы Мағауия дүниеден өтеді. Қабаттасқан қайғыдан қатты қажыған Абай Мағауияның қазасынан кейін қырық күн өткен соң өзі де дүние салады.
Ақын Шыңғыстаудың баурайындағы Жидебайда, інісі Оспанның жанына жерленген. Бұл мекен кейін Абай мен Шәкәрімге деген халық құрметін айғақтайтын қасиетті орынға айналды.
Шығармалары: үш арна, бір мұрат
Абай өлең жазуды ерте бастаған. Дегенмен ол қырық жасқа таяған тұста көркем сөздің халық санасына ықпалын терең түсініп, әдебиетке шындап ден қояды. Оның мұрасы шартты түрде үш жүйемен өрбиді:
- Төл өлеңдері — қоғамдық мін, адам болмысы, табиғат, ұлттық тіршілік суреттері.
- Ғақлия прозасы (Қара сөздері) — философиялық, тәрбиелік, әлеуметтік ойдың жинағы.
- Аудармалары — әсіресе орыс әдебиеті арқылы әлемдік көркемдік көкжиекті кеңейту.
Абай лирикасында табиғат бейнесі мен адам мінезі шынайы әрі дәл суреттеледі. Ол поэма жанрына көп бармағанымен, “Масғұт”, “Ескендір” секілді шығыстық желідегі хикаяларды поэзия тіліне түсіріп, идеялық тұрғыдан жаңаша пайым жасайды.
Таным мәселесінде Абай сезім мен ақылдың, түйсік пен қисынның арақатынасын таразылап, адамдық кемелденуді білім мен мінез тәрбиесі арқылы түсіндіреді. Осы көзқарас оның өлеңдері мен қара сөздерінде өзара сабақтасып отырады.
Қара сөздері: қазақ философиясының іргетасы
Абайдың қара сөздері — көркемдік, гуманистік, ағартушылық және дін туралы ойлары терең көрінетін классикалық прозалық мұра. Барлығы қырық бес бөлек шығармадан тұратын бұл жинақ тақырыптық жағынан әр алуан: кейбірі қысқа түйін болса, кейбірі ауқымды ой-толғамға құрылған.
Көркемдік пен логиканың бірлігі
Абай қара сөздерінде “әдемі айтуға” ғана емес, ойдың дәлдігіне, логикалық салмағына ерекше мән береді. Сол арқылы көркемдік сана мен философиялық пайымды ұштастырады.
Әлемдік деңгейдегі ықпал
Қара сөздердің бірқатары 1918 жылы Семейде шыққан “Абай” журналында алғаш жарияланып, кейін орыс, қытай, француз және басқа да тілдерге аударылды. Осылайша ол жалпыадамзаттық ой кеңістігіне енді.
Қара сөздердегі түйінді ойлар
“Жанның тамағы” ұғымы (Жетінші сөз)
Абай “Жетінші сөзінде” кездесетін “жанның тамағы” ұғымын ғылым-білім арқылы жиналатын рухани қазына ретінде түсіндіреді. Бұл — адамның ішкі әлемін қоректендіретін, тұлғаны кемелдендіретін қуат.
Осы мақсатпен Абай ұрпақ санасына пайдалы білім мен ізгі тәжірибені сіңіруді көздейді. Бұл арна оның “Ғылым таппай мақтанба” секілді өлеңдерінде де жалғасады.
“Толық адам” формуласы
Абай “адам болу” идеясын жүйелі қағидаға айналдырып, мінез тәрбиесін нақты өлшемдермен ұсынады: “Бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол”. Бұл тұжырым оның бүкіл мұрасына өзек болған идеялардың бірі.
Тәжірибе арқылы білімге келу (Он тоғызыншы сөз)
Абай танымды табиғи құбылыс ретінде түсіндіреді: адам туа сала “есті” болмайды; естіп, көріп, ұстап, татып, тәжірибе жинау арқылы жақсы мен жаманды айырады. Есті адамдардың сөзін ескеріп, пайдалысын бойға сіңіріп, зиянынан сақтану — кемелденудің жолы.
Абай лексикасы: тілдік жаңару мен дәстүр сабақтастығы
Абай тілінің негізі — қазақтың жалпы халықтық сөйлеу тілі және ауызша әдеби тілі. Сондықтан оның лексика-фразеологиялық қоры ең алдымен қазақтың төл сөздерінен, әрі қарай аз мөлшерде араб-парсы және орыс сөздерінен құралады.
Өз дәуіріндегі әлеуметтік-саяси және мәдени өзгерістер Абай тілінен айқын көрінеді: кейбір атаулар ескіріп, қолданыстан шыға бастаған тұста, ақын оларды көбіне тарихи суреттеу немесе образ жасау үшін пайдаланады. Мысалы, хан, уәзір, абыз сияқты сөздер қара сөздерде тарихты баяндауға қатысты тұстарда кездеседі.
Сонымен қатар Абай жаңа атауларды жатсынбай қабылдап, қажет жерінде жаңа қолданыстар жасауға бейім болды. Шығармаларының тақырыбына сай этнографиялық атауларды, көне киім-кешек пен құрал-сайман сөздерін де молынан қолданады.
Тіл қоғаммен бірге өзгеретін тірі құбылыс болғандықтан, сөз мағыналары ауысады, кейбірі терминдік дәрежеге көтеріледі, кейбірінің қолданылу жиілігі артады. Бұл үдерісте қаламгерлердің орны айрықша, ал Абайдың тілдік еңбегі — соның көрнекті үлгісі.