Бірдей әлеуметтік қауіп кезінде жұмыс тәжірибесі мен жалақысына қарамастан
Қазақстан Республикасындағы халықты әлеуметтік қорғау жүйесін дамытудың негізгі бағыттары
Қазақстандағы әлеуметтік қорғау жүйесін дамытудың басым бағыттары халықаралық тәжірибені және елдегі қазіргі жағдайды жан-жақты талдауға негізделуі тиіс. Нарық талаптарына сай, шығындары минималды, ал азаматтарды әлеуметтік тәуекелдерден қорғауға бағытталған тұрақты ынталандырулары бар жүйе құру ұсынылады.
Жаңа модель аралас сипатта болуы керек: ынтымақтастық қағидаттарын сақтай отырып, азаматтарды негізгі қауіп-қатерлерден қорғауға мүмкіндік беретін міндетті және ерікті сақтандыру тетіктерін қамтуы қажет. Әлеуметтік қорғау мақсаттары экономикалық өсуді қолдайтын, еңбекке ынталандыратын және әлеуметтік тұрақтылықты күшейтетін элементтерден құрылуы тиіс.
Қағидаттар мен басқару логикасы
Әлеуметтік тәуекел туындаған жағдайда барлық азаматтарға әділ қолжетімді қорғау көрсету, ұйымдастырудың тиімділігін арттыру және халықты барынша толық қамту — жүйенің негізгі талаптары. Әлеуметтік саланы реттейтін заңнама әлеуметтік тәуекелдер логикасына сүйеніп құрылуы міндетті.
1) Қолжетімділік және теңдік
Әлеуметтік қорғау құқығы әрбір адам үшін қолжетімді болуы керек. Бірдей әлеуметтік тәуекел жағдайында жұмыс өтілі мен жалақысына қарамастан, мемлекет кепілдік беретін минималды төлем бәріне бірдей деңгейде төленуі тиіс. Қосымша қорғау азаматтың жүйеге қатысу мерзімі мен жарна көлеміне байланысты қалыптасады.
2) Жауапкершілік пен ынталандыру
Жүйе азаматтың мемлекетке тәуелділігін арттырмай, керісінше оның жеке жауапкершілігін күшейтуі тиіс. Еңбекке қабілетті азаматтар өз болашағы мен отбасының әл-ауқаты үшін жауапкершілік алуға ұмтылуы қажет.
3) Нысаналы, әділ және үнемді қолдау
Төлемдер тек оған құқығы бар және шын мәнінде қажет азаматтарға берілуі керек. Жүйе тиімді, әділ, жақсы басқарылатын, шығыны аз және қолдануға қарапайым болуы тиіс.
4) Икемділік және толық қамту
Негізгі компоненттерді жедел реттеуге мүмкіндік беретін басқару тәсілдері қажет. Мақсат — белгіленген кезең ішінде халықты толық қамтуға кезең-кезеңімен қол жеткізу.
Жүйенің құрылымы: әлеуметтік тәуекелге негізделген модель
Жоғарыдағы қағидаттарды ескере отырып, әлеуметтік қорғауды әлеуметтік тәуекелдерге сүйеніп ұйымдастыру ұсынылады. Мұндай модель келесі элементтерден тұрады:
-
1) Әлеуметтік тәуекелдерге байланысты барлық азаматтарды бюджет және жұмыс берушілер мен қызметкерлердің аударымдары есебінен міндетті әлеуметтік сақтандыру.
-
2) Жинақтаушы зейнетақы жүйесі.
-
3) Белгілі бір азаматтар тобына бюджет есебінен қолдау көрсететін арнайы мемлекеттік бағдарламалар және әлеуметтік көмек.
Сонымен қатар әлеуметтік тәуекел болған жағдайды ерікті сақтандыру арқылы жабатын азаматтарды ынталандыру тетіктері қарастырылуы тиіс.
Институционалдық база және цифрлық басқару
Әлемдік тәжірибені Қазақстан жағдайына бейімдей отырып, мемлекеттік және жеке институттардың мүмкіндіктерін тиімді ұштастыратын аралас институционалдық модель таңдалуы қажет.
Әлеуметтік төлемдерді басқару мен бақылауды күшейту үшін жалпыұлттық дараландыру жүйесін және әрбір азаматқа жеке сәйкестендіру кодын беруге мүмкіндік жасайтын ұлттық деректер базасын құру ұсынылады.
Ана мен балаға қолдау: басым бағыт
Ана мен баланы кең көлемде әлеуметтік қамтамасыз ету — мемлекеттің әлеуметтік қорғау жүйесіндегі негізгі басымдықтардың бірі. Демографиялық үдерістерді қолдау мақсатында бала туу және оны тәрбиелеу әлеуметтік қорғауды қажет ететін жағдай ретінде қарастырылуы тиіс.
Тууға байланысты төлемдер
Бала туған кезде берілетін төлемақыларды және кәмелетке толмаған балаларды тәрбиелеп отырған отбасыларға арналған қосымша төлемдерді енгізу ұсынылады.
Тәрбиелеу кезеңін қолдау
Отбасыларды жүйелі қолдау әлеуметтік тәуекелдің алдын алу және тұрмыстық тұрақтылықты күшейту құралы ретінде қарастырылады.
Мүгедектік тәуекелі: құқық, стандарт және интеграция
Мүгедектік мәселесін шешу үшін мүгедектігі бар адамдардың негізгі құқықтары мен қызметтерге қолжетімділігін қамтамасыз ететін мемлекеттік стандарттарды енгізу қажет. Сонымен қатар, әлеуметтік тәуекелдер бойынша жеке бағдарламаларды дамыту және мүгедектігі бар азаматтардың қоғамға интеграциясына қолдау көрсететін шаралар қарастырылады.
Бұл бағыттағы ұсыныстар мүгедектігі бар адамдарды қолдауға арналған 2002–2005 жылдар кезеңіндегі бағдарламаларда көрініс тапқан.
Нысаналы әлеуметтік көмек және арнайы бағдарламалар
Нақты әлеуметтік көмек қажеттіліктің шынайы критерийлеріне сүйене отырып, халықтың аз қамтылған топтарына бағытталуы тиіс. Сонымен бірге жекелеген әлеуметтік топтарды қосымша қорғауға арналған арнайы бағдарламалар әзірленеді: соғыс ардагерлері, мүгедектігі бар азаматтар және көпбалалы аналар.
Әлеуметтік нормативтер және төлемдерді есептеу
Әлеуметтік қорғауды іске асыруда әлеуметтік нормативтердің рөлін күшейту маңызды. Соның ішінде минималды жалақыны өмір сүру минимумына жеткізу және оны кезең-кезеңімен өсіру көзделеді.
Әлеуметтік төлемдердің мөлшері нақты әлеуметтік-экономикалық жағдайды және бекітілген нормативтерді ескере отырып есептелуі тиіс.
Алдын алу шаралары: тәуекелді азайтуға бағытталған саясат
Жұмыстан айырылудың алдын алу
Жұмыссыздық тәуекелін төмендету және тұрақты табыс әкелетін еңбек жағдайларын қалыптастыру үшін жаңа жұмыс орындарын құру бағдарламаларын іске асыру қажет.
Еңбек қауіпсіздігі
Өмір мен денсаулыққа қатерді азайту мақсатында еңбек заңнамасының және еңбекті қорғау талаптарының орындалуын қадағалайтын мемлекеттік бақылау күшейтілуі тиіс.
Медициналық көмекті күшейту
Мүгедектік тәуекелін азайту үшін медициналық көмек көрсету жүйесін, оны қаржыландыру тәсілдерін және іске асыру механизмдерін жетілдіру қажет.
Әлеуметтік сақтандыру енгізілген жағдайда жасы бойынша мемлекеттік төлемдер, асыраушысынан айырылу немесе еңбекке қабілеттіліктен айырылу жағдайларындағы төлемдер қағидаттары түбегейлі өзгермеуі тиіс.
Әлеуметтік әріптестік: ортақ жауапкершілік
Әлеуметтік қорғау жүйесін дамытуға тек жас азаматтарды ғана емес, сонымен қатар еңбек ұжымдарының өкілдерін, кәсіподақтарды, Үкіметтің әлеуметтік сала қызметкерлерін және жұмыс берушілер ұйымдарын кеңінен тарту қажет. Себебі жүйе, негізінен, жұмыс берушілер мен жұмыскерлердің аударымдары есебінен қаржыландырылады және оның тиімділігі әлеуметтік әріптестікке тікелей байланысты.