Түрік әліббиінде сермеудің көбі нүкте сияқты қысқа сермеу
Әліпби түзеу: мәселенің түбі
Әліпби түзеу — түрік жұртында көптен бері қозғалып келе жатқан мәселе. Бұл талқылаулардың нәтижесінде түрік әліпбиінің түзелген тұстары да бар. Түрік әліпбиінің түбі арабтан шыққанымен, түрік тілдеріне икемделіп өзгеріске түскендіктен, оны «араб әліпбиі» демей, «түрік әліпбиі» деу орынды.
Әліпби әрдайым «таза күйінде» сақталмайды
Ешбір жұрт өз әліпбиін үнемі өздері «нөлден» жасап отырған жоқ: бірінен бірі алып, өз тілінің дыбысына қарай өзгертіп, артығын алып тастап, кемін толықтырып отырған.
Еуропа жұрттары тұтынған әліпбидің түбі — көне семит әліпбиі: оны финикия жұрты өз тіліне үйлестіріп алған, одан грек, гректен латын тараған. Түрік әліпбиінің түбі де сол көне семитке тіреледі: одан көпеліктер, көпеліктен араб өз тіліне лайықтап алған, арабтан иран, түрік және басқа мұсылман жұрттары қабылдаған.
Бір жұрт екінші жұрттың әліпбиін алғанда, оны сол күйінде көшіріп қоймаған: дыбысқа қарай бейімдеп, қажетсізін қысқартып, жетпегенін қосып, кей әріптің пішінін не дыбысын өзгерткен. Сол себепті әркім өзіне икемдеген әліпбиін «латын әліпбиі», «орыс әліпбиі» дегендей атағандай, түрік өзіне бейімдегенін «түрік әліпбиі» деп, қазақ түріктен икемдеп алғанын «қазақ әліпбиі» деуге толық құқылы.
Неге бәріне ортақ бір әліпби шықпайды?
Түрік жұрттары «бәріміз бірігіп бір әліпби жасайық» десе де, оны толық жүзеге асыру қиын: өйткені әр тілдің дыбыс құрамы бірдей емес. Дыбыстар бірдей болмаған соң, бәріне ортақ әліпби жасағанда не әріп жетіспейді, не әріптің дыбысы дәл түспейді.
Дұрыс түсінік
Түрік жұрттары үшін «бір әліпби түзеу» деген — бір әліпбиді негіз етіп алып, әр халықтың оны өз тіліне үйлестіруі.
Ендеше ең әуелі негіз боларлық әліпби керек; сол негізді таңдап, зерделеп алу қажет.
Алдымен атқарылатын үш жұмыс
Түрік жұрттары әліпбиі жоқ ел емес: көптен бері қолданып, көзге үйреніп, көңілге сіңген, халыққа тамыры жайылған әліпбиді бірден тастап, басқаға көшу — оңай шаруа емес.
1) Өз әліпбиін тексеру
Әуелі бар әліпбидің негіз болуға жарайтын-жарамайтынын айқын ашу керек.
2) Жарамаса — артығын іздеу
Егер өз әліпбиі негіз бола алмаса, одан артық әліпби табу қажет.
3) Үйлестіру
Қолайланған негізді әр жұрт өз тілінің дыбысына лайықтап икемдеуі керек.
Әліпби түзеу ісінде ең әуелі істелетін жұмыс — осы үшеуі.
Әділ өлшем: жақсы әліпбидің төрт қасиеті
Бір әліпбиді артық, бірін кем деу үшін табан тірейтін өлшем керек. Ол өлшем әліпби қасиеттерінен шығуға тиіс. Жақсы әліпбидің қасиеттері төмендегідей.
1) Тілге шақ болуы
Өлшенбей тігілген кең киім секілді артық әріп те қолайсыз; бойды қысып, тәнді құрыстыратын тар киім секілді әрпі кем әліпби де қолайсыз.
2) Жазуға жеңіл болуы
Әріп суреті қиын, мүшесі көп болса, жазу баяулап, уақыт көбейеді.
3) Баспаға қолайлы болуы
Теруге оңай, басқанда орынды аз алатын әліпби баспа сөзді арзандатады.
4) Үйретуге қолайлы болуы
Әрпі сара, жазуға жеңіл, баспа түрі мен жазба түрінің кескіні жақын әліпби үйретуге жеңіл болады.
Қай әліпбиді сынасақ та — тұтынып жүрген түрік әліпбиін бе, әлде өзге әліпбиді ме — осы төрт қасиет тұрғысынан қарау керек.
Қазаққа қатысты: «ауыстыру» емес, «түзету»
Қазақ жағынан қарасақ, түрік әліпбиін қазақ тіліне шақтап, әліпби жасағанымызға он жылдан асты. Қазақ әліпбиі түрік әліпбиін негізге алып, қазақ тіліне лайық әліпби жасауға болатынын көрсетті.
Қазақ өзге әліпбиді «еліктеп» алмаса, оны «өз әліпбиі жарамағаннан» емес, тек шарасыздық туған жағдайда ғана алар еді. Қазақ тілінің дыбыстары айқындалып, сол дыбыстарға әріп белгіленген. Әліпби дегеніміз — осы.
Негізгі ұстаным
«Әліпби түзейміз» деген сөз — түрік әліпбиін тілге келмеген соң тастау емес; әліпбиіміздің түзелмей қалған тұсын ғана жөндеу.
Баспа түрі: ең үлкен түйін
Түрік әліпбиінің қолайсыз жағы, әсіресе, баспа ісі мен үйрету ісінде байқалады: баспа әріптері жазба сияқты тіркесіп басылады. Ал Еуропа жұрттарының көбі баспа әріптерін даралап басады. Дара әріп көзге анық көрінеді.
Тіркес баспаның үш кемшілігі
- Бір әріптің бас, орта, аяқ түрлері көбейіп, әріп ұясы артады да, теру қиындайды.
- Әріп саралығы кеміп, үйрету ісіне салмақ түседі.
- Осы салдардан түрік жұрттары ұзақ уақыт бойы жазу мәшинасын жасатып, кең тұтына алмады.
Бұл үш кемшілік бір түйінге келіп тіреледі: баспа түрінің тіркестігі. Олай болса, әліпби түзетудегі негізгі іс — баспа әрпін даралау.
Даралау — орындалатын жұмыс
Баспа түрін даралау қолдан келместей қиын да, шамадан тыс көп жұмыс та емес. Дара және тіркес түрдің арасындағы қалыпта жасалған әріптермен оқуға болатынын көрсеткен тәжірибе де бар. Тануға болса — жылдам оқу көз үйренумен келетін нәрсе.
Латын әліпбиі туралы: асығыстыққа қарсы уәж
«Қазақ тіліне түрік әліпбиінен де қолайлы әліпби бар шығар, неге соны қарастырмаймыз?» деушілер табылады. Соңғы кезде түрік тіліне қолайлы делініп жүрген әліпби — латын әліпбиі. Бірақ түрік әліпбиімен салыстырғанда, оның артықтығы негізінен баспа түрінің даралығында ғана; өзге қырынан қарағанда кемшілігі аз емес.
Төрт өлшеммен салыстыру қажеттігі
Әліпбиді тілге шақтығы, жазуға жеңілдігі, баспаға қолайлылығы, үйретуге жеңілдігі бойынша қатар қойып қарағанда ғана артық-кемі анық көрінеді.
Тілге шақтық жағынан, салыстыру нәтижесі түрік әліпбиінің қазақ дыбыстарына көбірек дәл келетінін көрсетеді: түрік әліпбиінде қазақ дыбысына тұспа-тұс келетін әріптер көбірек, ал латын жобасында кей дыбысқа өзгеріс, ереже, тіпті қос таңба (мысалы, sh) қажет болады. Бұл — тілге дәлдік пен ықшамдылық тұрғысынан кемшілік.
Жазуға жеңілдігі жағынан да, қалам сермеуі аз болған сайын жазу шапшаң болады деген өлшеммен қарағанда, түрік әліпбиі ұтымдырақ деп түйінделеді: сермеу азайса, уақыт үнемделеді; қысқа сермеу мен ұзын сермеу бірдей емес.
Баспаға қолайлылық пен үйретуге жеңілдікте латынның баспа түрі дара болғандықтан артық көрінгенімен, түрік әліпбиінің баспасын дараласақ, ол жалғыз кемшілік те жойылады; баспа мен жазбаның жақындығы сақталады; әріптердің ықшам пішіні үйретуді жеңілдетеді.
Еліктеу — дәлел емес
«Пәлен ел алып жатыр, біз де алайық» деген уәж — тек еліктеу. Әліпби таңдауы сәнге не дүрмекке емес, дәлелге сүйенуі керек: латын әліпбиінің түрік әліпбиінен нақты артықтығын көрсетіп, пайдасын анық түсіндірмей тұрып көшу — дұрыс шешім бола алмайды.
Қоғамдық құны: ауыстырудың ауыр салмағы
Әліпбиді ауыстыру — өте қымбат, көп күш пен қаржыны талап ететін іс. Мұндай өзгеріс әлді жұрттың қолынан келмек; ал қаржысы, құралы, маманы тапшы ел үшін бір әліпбиден екіншісіне көшу — сау басқа сақина тілеу емес, мәдени мешеулік үстіне қосымша салмақ арттыру болуы мүмкін.
Түрікше сауатты аз қауымды бір күнде жаңа әліпбиге көшіріп жіберу, бұрынғы басылымдарды қатар жүргізу, жаңа оқулық пен құрал жасау — бәрі қосымша шығын. Осыны ашып көрсетпей тұрып, латынға көшу түрік әліпбиін түзетуден «жеңіл» деп айту қиын.
Қорытынды байлам: түрік әліпбиінің басты кемшілігі — баспа түрінің тіркестігі; оны даралау арқылы кемшілік жойылады. Ал әліпбиді түбегейлі ауыстыру — әлдеқайда ауыр жұмыс. Сондықтан баспа әрпін даралау түрік әліпбиін тастап, латын әліпбиін алудан әлдеқайда оңай.
Қысқа түйін
Не істейміз?
Әліпбидің тілге шақтығын сақтай отырып, негізгі кемшілікті — баспа әрпінің тіркестігін — даралау арқылы түзету.
Нені сақтаймыз?
Қолда бар сауаттылықты, үйреншікті жазу дағдысын және тіл дыбысына дәл келетін таңба жүйесін сақтай отырып, баспа мен оқытудағы кедергіні азайту.