Ойласқандары шал мен кемпірді емдейтін дәрі шөп іздеп таппақ

Кедейліктің тірегі — бес қой мен бес ешкі

Ерте заманда бір шал мен кемпір өмір сүріпті. Өздері кедей екен. Күн көрерлік бар малы — бес қой мен бес ешкі ғана. Олар малдың сүтін ішіп, құрт-май жасап, жыл сайынғы төлі мен етін азық етеді. Терісі мен жүнін киім қылады.

Таңғаларлығы: бес қой мен бес ешкі не көбеймейді, не азаймайды. Өріске өздері жайылып, бұлаққа өздері барып су ішіп қайтады. Ит-құсқа да, ұры-қарыға да жем болмаған. Шал мен кемпір кешке түгендеп қораға кіргізіп, таңертең түгендеп өріске шығарып салады.

Қошқардың күші, текенің айласы

Қошқар мен теке бір-біріне жан жолдас болатын. Екеуінің мінезі екі бөлек: қошқар аңғал, аңқау, қорқақтау болса да, қайратты еді. Ал теке айлалы, ақылды, көп нәрсені алдын ала болжайтын көреген болатын.

Шал мен кемпір олардың естілігіне сенетін. Қошқар мен теке қой-ешкіні мезгілінен ерте өрістен қайтарса, күн райы бұзыларын сезіп, алдын ала сақтанатын. Ал мал шулап, үркіп-үрпиісе бастаса, жақын жерде қасқыр не ұры жүргенін білді де, тағы сақтық жасайтын.

Ауру, бақсы және ауыр таңдау

Күндердің бір күні шал қатты ауырып, төсек тартып жатып қалады. Кемпір аузына су тамызып, күндіз-түні қасынан шықпайды. Қошқар мен теке бұл хәлді түсініп, үй қасынан алыстамай, сақтанып жайылып, өздері барып-қайтып жүреді.

Бірақ шалдың халі күннен-күнге ауырлай береді. Сол кезде ел аралаған қара бақсы келеді. Қобызын тартып, тамырын ұстап көріп:

Бұл сөзден шал мен кемпір шошып кетеді: ең қадірлі малы — қошқар мен текені қалай құрбан етпек? Олар басқа қоймен емдеуді өтінеді. Бірақ бақсы қасарысады:

Амал таусылған шал мен кемпір жылай-жылай, ақыры қошқар мен текенің бірін союға бекінеді. Бәрінен де жан тәтті, өмір ардақты.

Қашу: үміт пен қауіпке толы жол

Теке бәрін сезеді. Түн ішінде қошқарды оятып, сұмдық хабарды жеткізеді. Екеуі жылап та, ызаға булығып та, ақыры уәде байласады: ешкімге білдірмей түн ішінде қашып кетеді. Мақсаттары — шалды жазатын дәрі шөп табу.

Оларды қуған жан болмайды: шал ауру, кемпір жалғыз өзі мал іздей алмайды. Қошқар мен теке елсіз дала, сай-сала, таулы орман, өзен-бұлақ бойын кезіп, бірнеше күн жол жүреді. Әр қадам сайын қауіп: қасқырдың ізі, түнгі ұлу, аю мен қабанның дауысы — бәрі үрей ұялатады.

Сабақ: табиғатты тыңдау және сақтық

Жазықта келе жатқанда теке жел жаққа қара бұлт көтерілгенін байқап: «Бүгін сұрапыл жауын болады. Күрке жасап алайық», — дейді.

Қошқар тәкаппарлана: «Жүнім қалың, етім майлы. Жауын астында жатсам да ештеңе етпейді», — деп көнбейді. Теке шөп жинап, тобылғы түбіне өзі сыятын жылы күрке жасайды.

Кешке қарай аспанды қап-қара бұлт басып, найзағай ойнап, шелектеп нөсер құяды. Теке күркеде құрғақ жатады. Ал қошқар жауын мен суық желге төтеп бере алмай, сүйегіне дейін тоңады. Ақыры жалынып, күркеге кіргізуді сұрайды. Теке: «Ендігәрі ондай ақылсыздық істеме», — деп, тар болса да кіргізеді.

Ертеңіне қайтадан теке: «Бүгін қар жауып, боран болуы мүмкін. Күрке жасайық», — дейді. Қошқар тағы да: «Қар жауынның суық суы емес», — деп менсінбейді. Теке тағы да күрке жасайды.

Кешке боран соғып, ақ түтек ұйытқиды. Қошқардың халі мүшкіл болады да, тағы жалбарынады. Теке тағы қайталайды: «Ендігәрі ондай ақылсыздық істеме», — деп, досын күркеге алады.

Қасқыр апаны: батыл жоспар

Жолда теке із кесіп, жымдарды бақылай жүреді. Кешқұрым теке тоқтап: «Қасқыр апанының үстінен шығыппыз, іздер сайрап жатыр», — дейді.

Қошқар шошып: «Енді біржола құрыдық», — деп дірілдейді. Бірақ теке саспайды: «Қашып құтыла алмаймыз. Құтылатын жалғыз амал — апанның өзіне тығылу», — дейді.

Екеуі апанға кіріп, теке ауызға тұрады да, қошқарды қалтарысқа қояды: «Мен “соқ” дегенде, қорықпай мүйізде», — деп ескертеді.

Таңға жуық шаршаған қасқыр інге кіре бергенде, теке тік мүйізін оның қыл тамағына тіреп қысады да: «Тоқтым, тоқтым, соқ!» — деп айғайлайды. Қошқар бөгелмей ауыр мүйізімен бүйірлеп соғып, қасқырды жаралайды. Қасқыр қашады, олар қуып тастайды.

Бәйтерек басындағы айла

Сәске кезінде теке: «Бізді он екі қасқыр іздеп келеді. Анау бәйтерекке жетейік», — дейді. Дария жағасындағы биік жарда өскен бәйтерекке жеткенде, шынында да бір топ қасқыр шаңдатып келеді.

Теке бұтаққа оңай өрмелейді. Қошқар ауыр денесімен шыға алмай қиналады. Теке қайта түсіп, қошқарды құйрығынан сүйемелдеп, төменгі бұтаққа шығарып алады.

Қасқырлар бәйтеректі құлатпақ болып қазып көргенімен, тамыры берік екен. Ақыры бірін-бірі сатылап көтеріліп, қошқардың майлы құйрығына жетеді. Сол сәтте теке тағы да: «Тоқтым, тоқтым, соқ!» — деп айғай салады.

Түнде жараланған ақсақ қасқыр бұл дауысты ести сала зәресі ұшып қашады. Саты бұзылып, қалғандары жардан аунап дарияға құлап кетеді. Қошқар қорыққаннан есінен танып қалса да, жабағы жүні бұтаққа ілініп аман қалады.

От басындағы психологиялық соғыс

Қалың тоғайда жүріп келе жатып, теке аңшы сыпырып кеткен қасқырдың басы мен сүйегін көреді. «Бұның керегі болады», — деп, қасқырдың басын қошқардың жалпақ құйрығының үстіне таңып береді.

Қап-қараңғы түнде олар от айнала отырған бір топ қасқырдың үстінен шығады. Қашса — сезеді. Теке батыл барып: «Ассалаумағалейкум», — деп оттың жанына жайғасады.

Қасқырлар мәз болып: «Құдай сендерді қалай айдап келді?» — дейді. Теке сыр бермей: «Сендер қой етіне құштар болсаңдар, біз енді қасқыр етіне құштар болдық», — деп жауап қайтарады.

Қошқар мен теке түні бойы от жиегінде жайбарақат демалады.

Аюдың ажалы және кездейсоқ жеңіс

Ертеңінде қасқырлар аюға хабар беріп, ізге түседі. Теке: «Ыңғайлы қарағайдың басына шығып жасырыналық», — дейді. Екеуі қалың бұтақты қарағайға көтеріледі.

Дәу қара қоңыр аю мен он шақты қасқыр дәл түбіне келіп, қасқырларды сөгіп, қорқақтықтарын бетіне басады. Аю «бал ашайық» деп ағаш түбіне шалқая отырады. Осы сәтте қорыққан қошқар есінен танып, отырған бұтағы сынып төмен құлайды.

Теке айғай салады: «Ең мықтысын қарма! Ең семізін қарма!» Қошқар дәл аюдың төбесінен шаншыла құлап, аюдың мойнын үзіп жібереді. Қасқырлар тым-тырақай қашады. Теке есін жиған қошқарды сүйемелдеп, жолды жалғастырады.

Дария және дәрі шөп табылған арал

Күндер өтеді, бірақ дәрі шөп әлі табылмайды. Жау көбейеді: қасқырлар аю мен жолбарысқа дейін шағым айтып, кек алуға шақырады. Бір күні кешке теке алыстан шулаған дауысты аңғарып: «Алдымызда үлкен дария бар. Соған жетейік», — дейді.

Дарияның ортасында арал бар екен. Арттан аю, жолбарыс, қасқырлар жақындап келеді. Теке қошқарға: «Мен жүзуге жоқпын. Сен жүзуге мықтысың. Мен құйрығыңа асылып өтейін. Тура аралға тарт», — дейді.

Қошқар бөгелмей, текені құйрығына мінгізіп, қайықтай қалқып жүзе жөнеледі. Жыртқыштар жағада қалады. Ашуға булыққан аю қасқырларды суға айдайды. Бірақ қасқырлар бағыттан адасып, бір батып, бір шығып, көбі суға кетеді.

Аралға шыққан бетте теке шөпті тінтіп, дәрі шөп іздейді. Қалың өскен әр тектес шөптің арасынан, жақпар тастардың шетінде гүлдеп тұрған бір топ дәрі шөпті табады. Оны жапыраққа орап, қошқардың мүйіз түбіне мықтап байлап қояды.

Қасқырлардың бір тобы аралға таяғанда, қошқар мен теке тағы суға түсіп, арғы жағаға қарай жүзіп кетеді. Қапы қалған қасқырлар аралда аңтарылып қалады. Екеуі енді артына бұрылмай, арғы жағаға өтіп, тоқтамай жүре береді.

Шөмелелі жазыққа жету

Екеуі кең жазық алаңға шығады. Бұл жер жалаңаш емес: шабылған шөптен үйілген жыпырлаған шөмелелер бар екен. Теке қошқарды ертіп, шөмелелердің бәрін айналып, жан-жағын түгел шолып шығады. Қошқар мұның мәнін түсінбей, таңырқай қарайды.

Осы тұста олардың жолы әрі қарай қалай өрбитіні — келесі оқиғаның еншісінде.