Сарбаздардың батыл қимылдарын проф

Ел ішінен шыққан жаңа жетекшілер

Кешегі «бұзақы, сотқар-тентек» атанған Амангелді Үдербайұлы, Уәлі Жалмағамбетұлы, Бекболат Отызбайұлы, Омар Тынымұлы сияқты азаматтар ел басына күн туған шақта көтеріліс туы астына кіріп, батыр атанды.

Қазан айының аяқ шенінде болыстарда ірі сарбаздар топтары құрылып, әр топтың басшылары айқындалды. Барлығы жиналып, ортақ шешіммен хан сайлады. Мәселен, Торғай уезінің шығысы мен батысы Әбдіғапар Жанбосынұлы мен Оспан Шолақұлын хан көтерді. Әбдіғапар ел ішінде аты белгілі Нияз ханның ұрпағы саналатын.

1916 жылғы құжаттардағы бағалау

Атқа мініп, қолына қару алған жастардың аузында бір-ақ сөз болды: «Окопта қырылғанша, жерімізді, намысымызды қорғап, елде өлгеніміз артық».

Торғай даласы патша жарлығына қарсы тұрып, қару алып қозғала бастаған тұста, Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханұлы, Міржақып Дулатұлы сияқты зиялылар «Қазақ» газеті арқылы көтерілісшілерге «тынышталыңдар, патшаға қарсы шықпаңдар» деген үндеу тастады. Үндеулерінде «Патшаның бұйрығы — ақиқат, оны орындамауға болмайды; жан тәтті, бірақ бұйрық қатал» деген мазмұндағы үгіт сөздер де болды.

Ахмет Байтұрсынұлы мен Мурзин жер мәселесіне қатысты Торғай елін аралап, жарлықтың мәнін түсіндіруге тырысты. Алайда Батпаққарадағы Файзолла ишан мешітінде өткен үлкен жиында жастармен тіл табысу қиынға соқты: халықтың көтерілісті жаппай қолдайтыны айқын көрінді. Бұған қоса, Қараторғай болысына әскермен келген Ткаченконы жастардың қуып шыққаны да жағдайдың өзгергенін аңғартты.

Қазан айының аяғында болыстарда жинақталған сарбаздар Торғай қаласының маңындағы Сужарғанға жиналды. Көртоғай мен Қараторғай сарбаздарын Әбдіғапар бастап келіп, Жанғожа аталарының көк-жасыл шұбар туын көтерді. Аққұм болысының жігіттері Көбек батырдың туымен жетті. Сарыторғай сарбаздарын Жәуке батырдың немересі Орманбек пен Мұсабай қажының ұлы Өмен ақ ту көтеріп бастап келді. Қайдауыл болысының сарбаздарын Кенесары заманындағы Иман батырдың немересі Амангелді ертіп келді.

Бес-алты күн ішінде Әбдіғапар Оспан хан сарбаздарын тәртіпке келтіріп, шабуылдың жоспарын жасады. Негізгі мақсат — Торғай гарнизонын басып алып, қару-жараққа қол жеткізу болатын.

Қазан айының соңғы күндері көтерілісшілер күтпеген жағдайға тап болды. Карбоз Алқау көлі тұсында Сарманұлы Бек, Үркімбайұлы Қияқбай, Тынымұлы Омар сарбаздарын қабылдап жатқан кезде «жау келіп қалды» деген хабар жетеді. Хандармен ақылдасуға уақыт болмай, өзара келісіммен Татыр көліне таяп қалған казак жүздігіне қарсы шықты.

Карбоз қолында шамамен 30 шақты мылтық қана болды, көпшілігі ауыл-ауылда сақталып келген шиті мылтықтар еді. Алыстан тиетін, Арғынбай ұста өңдеген бір мылтық сол күні Қияқбайдың қолында болғаны айтылады. Екі жақ түс ауаға дейін атысып, ақыры бетпе-бет шайқасқа ұласты. Қару-жарағы басым казактар үстем түсті.

Татырдағы ұрыс Торғай қазақтарының қарулы орыс әскерімен алғаш рет бетпе-бет шайқасқан сәттерінің бірі болды. Осыдан кейін Торғай бекінісіндегі күш те артты: бұрынғы 200-дей атты казак пен 100-ге жуық жаяу әскерге қоса, Қостанай жақтан 140 атты әскер көмекке келді.

Қарашаның 5-і күні түнде қаланың жоғарғы жағында өзеннен өтетін көпір жасалып, 10 мыңдай сарбаз бір түннің ішінде қала жақ бетке өтті. Әбдіғапар тобындағы жортуылшылар түнделетіп шолу жасап, қала жасақшыларының орналасуын бақылаған.

Шабуыл бірнеше бағыттан ұйымдастырылды: Оспан хан сардары Қасымханмен қаланы күнбатыстан, шығыстан Әбдіғапар мен Амангелді, оңтүстіктен Орманбек бастаған топ қимылдады. Гарнизон жолында винтовкамен қаруланған жасақтар тұрды, көшелерде тосқауылдар қойылған еді. Атты сарбаздар бөгеттерден өте алмай, жаяулап, үйлерді тасалап атысты. Сарбаздар гарнизон қоршауына дейін жеткенімен, оқшашардың тегеурініне төтеп бере алмай, адам шығыны болып, кейін шегінді. Түс ауа барлығы Сужарғанға оралды.

Торғай гарнизоны алынбағанымен, оқиғаның тарихи мәні зор болды: ұйымдасқан қарсылықтың деңгейі мен халық жігерінің қуаты айқын көрінді.

Ырғыз қазақтары да 1916 жылғы шілдеде патша жарлығын мойындамай көтерілді. Олар Петроградтан «шындық» іздеп Аманкөл болысының азаматы, оқыған адвокат Жанша Сейдалин мен Тәуіп болысынан ақын Исатайды жіберген. Сенім артқан адамдардың бірі — Ахмет Бірімжанов еді. Алайда бұл сапар да нәтижесіз аяқталды.

1917 жылдың қаһарлы қысының басында Ырғыз өңіріндегі көтеріліс саябырсып, болыстардан шақырылуға тиіс жастар топ-тобымен жиналып, Шалқарға жіберілді. Г. Станкевичтің айтуынша, жиналған қазақтардан екі эшелон адам майданға кетіп те үлгерген. Ал Әбдіғапар қарамағындағы ауылдардан бірде-бір адам «соғыс жұмысына» жіберілмеді.

Әбдіғапар мен Амангелді қыс бойы сарбаздарын соғысқа дайындады: қатаң әскери тәртіп енгізіліп, соғыс тәсілдері үйретілді. Әбдіғапар маңызды істерді елмен бірлесе шешуді жөн көрді: 6 болыс арғын, 6 болыс қыпшақ, 1 болыс найман қатысқан кеңес арқылы ортақ келісім қалыптасты.

Әбдіғапар ханның ордасы Үрпектен 15 шақырым жердегі Дүкенбайұлы Сейдіғазымның қыстауында орналасты. Хан кеңесінің шешімінсіз бірде-бір шаруашылық не соғыс мәселесі орындалмайтын. Үкімдер ауылдарға «қызыл бекет» арқылы таратылып, қағаздардың заңдылығы хан мөрімен бекітілетін.

Әбдіғапар қарамағындағы сарбаздар саны күннен-күнге өсті. Мылтығы бар 200 сарбаздан 5 ерекше мергендер тобы құрылды (әр топта 40 мергеннен), соның екі тобы винтовкамен қаруланған еді. Мыңбасылар жорыққа шыққанда жанында 40 мерген ертіп жүретін. Мергендерді жаттықтыруға Кейкі мен Жағыпар тағайындалды.

Кейкі мерген бүкіл Торғай еліне танымал болды. Халық оны «қол мерген» деп атаған: мылтығын бір қолымен сермеп қалып, дәл тигізетін деген сөз бар. Мінезі қаталдау, аяушылықты білмегені де айтылады.

1916 жылдың соңы мен 1917 жылдың басы өте суық болды. Қақаған аязда ауылдан 150 шақырым жортуылдап, боранды далада патша әскерлерімен шайқасуға даяр тұру — үлкен ерлік еді.

Файзолла ақын «Әбдіғапар хан» поэмасында қыстың қаһарын, мергендердің іріктелуін жырлайды. Дәл осы кезеңде Амангелді мен Кейкі аз ғана (шамамен 100-ге жуық) мергенімен қаңтардың 13-і күні Шолақсайға жетіп, Садуақас пен Досан жинаған Науырзымның 1500 жігітін қосып алып, Қостанай әскеріне қарсы шыққан.

Ақпанның 23-і күні таң ата қатты аязда патша солдаттары сырнайлатып, барабандарын соғып, ұрысқа шықты. Әскер Қарасудан өтіп, Доғалға тоқтады. Полк бастығы Тургенев пен офицерлер дүрбімен Доғал–Үрпек арасындағы тоғай-қамысты шолып, сарбаздардың орналасуын аңдады. Бұған дейінгі барлаушылардың бір тобы Кейкінің жігіттеріне тап болып, оққа ұшқан еді.

Торғай қазақтарының 1916–1917 жылдардағы патшаға қарсы соғыс қимылдары ерліктің үлкен өнегесі ретінде есте қалды.

1917 жылғы ақпанда Ресейде буржуазиялық-демократиялық көтеріліс жеңіске жетіп, патша тағынан түсті. Уақытша үкімет жазалаушы әскери топтарды кері қайтарды.

Алайда 1936 жылдан бастап Кеңес Одағында, әсіресе Қазақстанда, көптеген тарихи оқиғалар коммунистік идеологияға тәуелді түсіндірілді. 1916–1917 жылдарға қатысты көзқарас күрт өзгеріп, жеке адамға табыну саясаты күшейді. Батырлардың есімі көмескіленіп, Доғалдағы соғыста жанын салған азаматтардың ерлігі әдейі ұмыт қалды.

Бұл әңгімені халыққа ұсынудағы мақсат — сол бір ерлердің рухына тағзым ету, тарихи әділетті еске салу.