Қазақстан азаматтық қарама - қарсылық жылдырында 1917 - 1920 жылдар аралығында болған саяси - әлеуметтік оқиғалар

1917 жылғы ақпанда Петроградта жұмысшылар мен солдаттардың көтерілісінен кейін монархия құлап, республика жарияланды. Қоғамдық-саяси жағдай күрт өзгеріп, елде саяси бостандықтардың кең ауқымы орныға бастады: сөз және баспасөз еркіндігі, саяси партиялар құру құқығы, жиналыс өткізу мүмкіндігі және басқа да еркіндіктер берілді.

Әлихан Бөкейхан бастаған қазақ интеллигенциясы Уақытша үкімет құрамында жауапты қызметтер атқарып, ұлттық-демократиялық бағыттағы Алаш партиясын құру ісін жандандыра түсті.

Көп ұзамай Уақытша үкіметтің жергілікті органдарымен қатар жұмысшы, солдат және шаруа кеңестері құрылды. Ресейдің орталық өңірлерінде қосөкімет орнаса, Қазақстанда жағдай одан да күрделеніп, көпөкіметтілік сипатына ие болды. 1917 жылғы наурыз–маусым айларында билік үшін әртүрлі күштер қатар таласты.

Сонымен бірге жұмысшылар мен оқушы жастардың қоғамдық-саяси ұйымдары пайда болып, саяси мәселелерге араласа бастады. Мәселен, Верный қаласында Мұсылман жұмысшыларының біріккен одағы, Омбыда «Бірлік», Петропавлда «Талап», Семейде «Жанар», Меркеде Қазақ жастарының революциялық одағы сияқты ұйымдар құрылды.

1917 жылғы 4–5 шілдеде Петропавлда Уақытша үкімет большевиктер ұйымдастырған ереуілді қарумен басты. Сол кезеңде В.И. Ленин мен оның серіктерін тұтқындау туралы бұйрық берілді. 11 шілдеде қосөкімет жойылып, ресми билік түгелдей Уақытша үкіметтің қолына өтті.

Саяси ахуалдың күрт өзгеруіне байланысты Алаш жетекшілері 1917 жылғы 21–26 шілдеде Орынборда бірінші жалпықазақ съезін өткізді. Съезде Алаш партиясы дербес саяси ұйым ретінде қайта құрылды.

1917 жылғы тамыз–қыркүйекте Орталық Ресейде Корнилов бүлігінің талқандалуы монархияшыл күштерді әлсіретті. Уақытша үкімет пәрменді әрекет жасай алмай, беделінен айырылды. Ал бүлікті басуда белсенділік танытқан большевиктер еңбекшілердің қолдауын күшейтті.

1917 жылғы 24–25 қазанда (6–7 қараша) Петроградта большевиктер төңкеріс жасап, Уақытша үкіметті құлатты. Ресейдің орталық облыстарында Кеңес өкіметі тез орнаса, Қазақстанда бұл үдеріс шамамен төрт айға созылды (1917 жылдың соңы — 1918 жылғы наурыз).

1917 жылғы 5–13 желтоқсанда Орынборда екінші жалпықазақ съезі өтті. Съезде Ресей федерациясы құрамына кіретін Алаш автономиясы жарияланып, басқарушы ұлттық кеңес — Алаш Орда сайланды. Сондай-ақ халықтық милиция жасақтау қажеттігі айтылды. Алаш Орданың төрағасы болып Ә. Бөкейхан сайланды.

Саяси биліктен айырылған революцияға қарсы топтар қарулы қарсылыққа көшті. 1918 жылғы жазда ақ гвардияшылар шет мемлекеттердің (АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Жапония және т.б.) қолдауымен кең көлемде Азамат соғысын өрістетті. Олар Ақмола, Петропавл, Қостанай, Семей сияқты қалаларды басып алып, Кеңес өкіметін құлатты.

Көп ұзамай Жетісу және Сырдария облыстарының көпшілік бөлігі, сондай-ақ Торғай облысының кейбір аудандарынан өзге өңірлерде Кеңес билігі әлсіреді немесе уақытша жойылды.

Ақ гвардияшылар басып алған аудандарда Кеңес өкіметін жақтаушылар партизан қозғалысына өтті. Партизан қозғалысының негізгі ошақтары Торғай облысының Қостанай уезінде, Ақмола мен Жетісуда, сондай-ақ Семей облысының бірқатар өңірлерінде болды (Черкасск қорғанысы, Тарбағатай мен Алтайдың «тау қырандары» және т.б.).

Қазақстандағы 1918–1920 жылдардағы қарулы қарама-қарсылық Ресейдегі Азамат соғысының құрамдас бөлігі еді. 1919 жылғы жазда Қызыл Армияның шығыс майданда Колчак әскерін талқандауы Батыс Қазақстанды, Солтүстік және Солтүстік-Шығыс өңірлерді, сондай-ақ Жетісудың бір бөлігін ақ гвардияшылардан азат етуге ықпал етті.

1919 жылғы 10 шілдеде РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Қазақ революциялық комитеті (Қазревком) құрылды. Ол Қазақстандағы әскери-азаматтық басқаруды өз қолына шоғырландырды.

1920 жылғы 4–12 қазанда Орынборда Қазақстан кеңестерінің Құрылтай съезі өтіп, Қазақ АКСР-нің Декларациясын қабылдады. Декларация РКФСР құрамына кіретін Қазақ автономиялық кеңестік социалистік республикасының құрылғанын жариялады.