Темір жол, әуе және автомобиль қатынастарының маңызды торабы
Қаланың орны мен маңызы
Ақтөбе — Ақтөбе облысының әкімшілік орталығы (1932). Ол Қазақстандағы ірі өнеркәсіп және мәдени орталықтардың бірі, сондай-ақ теміржол, әуе және автомобиль қатынастары тоғысатын маңызды көлік торабы.
- Географиялық орналасуы
- Мұғалжар тауының оңтүстік-батысында, Елек өзенінің сол жағалауында, қаланы айнала орналасқан аумақта.
- Көлік инфрақұрылымы
- Теміржол тораптық стансасы; 1933 жылы әуежай ашылды (жаңа ғимараты 1978 жылы пайдалануға берілді).
Тарихи қалыптасуы
Ақтөбенің іргесі 1869 жылдың мамырында патша әскерінің Қазақстан мен Орта Азияны жаулап алуына арналған соғыс бекінісі ретінде қаланды.
1891 жылғы 25 мамырдан бастап Ақтөбе Торғай облысы Ақтөбе уезінің орталығы болып, уездік қала мәртебесіне ие болды. 1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолының салынуы қаланың көлік және экономикалық әлеуетін айтарлықтай күшейтті.
Негізгі даталар
-
1869 (мамыр) Әскери бекініс ретінде негізі қаланды
-
1891 (25 мамыр) Уездік қала мәртебесі берілді
-
1905 Орынбор – Ташкент теміржолы іске қосылып, станса тораптық мәнге ие болды
-
1932 Облыс орталығы мәртебесі бекітілді
-
1933 / 1978 Әуежай ашылды / жаңа ғимараты пайдалануға берілді
Халық санының динамикасы
Қала халқы әр кезеңде өзгеріп отырды: 2000 жылы — 277,5 мың; 2002 жылы — 273,8 мың; 2004 жылы — 280,3 мың; 2006 жылы — 292 мың адам.
Саяси оқиғалар мен қоғамдық өмір
Ақтөбеде әр жылдары маңызды саяси оқиғалар өтті. 1905 жылы қала тұрғындары Бүкілресейлік ереуілге қатысты.
Кеңес өкіметі орнағаннан кейін (8 (21) қаңтар 1918) азамат соғысы жылдары ақ гвардияшыларға қарсы күрескен әскери күштер жасақталып, қала Кеңестік майданның маңызды орталықтарының біріне айналды.
Сондай-ақ Қазақстан өлкесінің I Кеңестік конференциясы өтіп, онда барлық қазақ жерін Кеңестік Қазақ республикасының құрамына біріктіру туралы шешім қабылданды.
Өнеркәсіп пен құрылыс: қала экономикасының тірегі
1920–30 жылдардағы өндірістік негіз
- Паровоз және вагон депосы
- Механикалық зауыт
- Диірмен, элеватор
- Нан комбинаты, «Металист» артелі
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жаңа өндірістер
- Ферроқорытпа және хром өндірістері
- Рентген аппаратураларын шығару
- Ауыл шаруашылық машиналары (қой қырқатын электр аппараттары, трактордың қосалқы бөлшектері)
- Тамақ және жеңіл өнеркәсіп: ет комбинаты, қалалық сүт зауыты, элеватор
- Тоқыма, жиһаз және тігін фабрикалары
Құрылыс базасы мен ұйымдары
Қалада құрылыс материалдары өндірісі қалыптасты: кірпіш, темір-бетон бұйымдары, силикат-қабырға материалдары зауыттары, үй құрылысы комбинаты және өзге де нысандар жұмыс істеді. Ірі құрылыс ұйымдарының бірі — 1946 жылы іргесі қаланған «Ақтөбеқұрылыс» тресі (қазіргі «Ақтөбеқұрылыс» жобалау-құрылыс фирмасы).
Соғыс жылдарындағы үлес және батырлар
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Ақтөбеге бірқатар кәсіпорындар көшірілді. Қалада 321-атқыштар дивизиясы, 101-ұлттық атқыштар бригадасы, теңізшілердің дербес атқыштар бригадасы, 129-миномет полкі және басқа да әскери бөлімдер құрылды.
Қаланың 29 тұрғыны бұрынғы Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. Олардың қатарында шығыс халықтарынан шыққан екі қаһарман қыздың бірі — Әлия Молдағұлова.
Білім, мәдениет және естелік орындары
Ақтөбедегі алғашқы оқу орны — екі кластық орыс-қазақ училищесі — 1884 жылы ашылды. 1896 жылы Ыбырай Алтынсариннің бастамасымен қазақ қыздарына арналған әйелдер училищесі жұмыс істей бастады.
Жоғары оқу орындары мен колледждер
- Құдайберген Жұбанов атындағы мемлекеттік университет
- Медицина академиясы
- Дүние университеті
- Талғат Бигелдинов атындағы жоғары әскери авиациялық училище
- Колледждер
Мәдениет және мұражайлар
- Қазақ және орыс драма театры
- Тарихи-өлкетану мұражайы
- Облыстық филармония
- Әлия Молдағұлованың мемориалдық мұражайы
Ескерткіштер мен мемориалдар
- Отан соғысында қаза тапқандарға арналған мемориал
- Қазақстанда саяси қуғын-сүргінге ұшырағандарға арналған ескерткіш
- Әлия Молдағұловаға арналған ескерткіш
- Исатай Таймановқа арналған ескерткіш