Дулаттың балалары

Қазақ тілі пәнінен Қарлығаш апай “Менің атам мен әжем” тақырыбында шығарма жазуды тапсырғанда, мен қуана-қуана қалам алып, шабыттана жазуға кірістім. Өйткені ата мен әже — немере үшін ең жақын, ең аяулы адамдар.

Әжем әрдайым тәрбиеме үлес қосып келеді. Анамның қолы босамай қалған кезде, әжем жәрдемдесіп, қасымнан табылады. Өмірден көрген-түйгенін айтып, жөн сілтеп, жүрегіңе жылу береді. Осындай аялы алақанына салып өсірген нағашы атам мен әжем туралы айтпауға хақым жоқ.

Мен ата-әжемді күндіз жарқырап, жылуын шашатын күнге; түнгі аспандағы жымыңдаған жұлдызға; сәулесін төгетін айға теңеймін.

Атам өмірдің қиын кезеңдерін бастан өткергенін, жоқшылыққа да мойынсұнған уақыт болғанын жиі айтатын. Атама деген сағынышым кеудемді кернейді: дүниеден озғанына үш жылдай уақыт өтіпті. Ал әжемнің тек жақсылығымызды көріп, қызығымызға тоймай жүре беруін тілеймін.

Ата дегенде ең алдымен ел бірлігі ойыма келеді. Ел бірлігі үшін ата мен немере арасындағы сабақтастық жібі үзілмеуі керек. Ата мен немере арасында әке бар. Осы үш буын — ата, әке, немере — тұтас бірлікті ұстайтын, құндылықтарды жалғайтын тірек.

Сабақтастық жібі үзіліп қалса, оның қай жерден үзілгенін тауып, жалғау парасаттылықты қажет етеді. Парасат иесі кім? Әрине, ол — ата.

Атам дауласуды дұрыс көрмейтін. “Сөз түсінбеген адаммен сөз жарыстырма, үндемей қоя қой”, — дейтін. Өткен іске өкінуді бос әуре санап, өзегін өкініш өртеген жанға: “Өткен іс өтті, бәрі Алланың әмірі”, — деп басу айтатын.

Әйел затының да жайын жақсы түсінетін. Қиналып келген келіндерінің қарт кеңесінен соң көңілдері жай тауып тарағанын талай көрдім. Ол келіндерді мадақтап, қолпаштап отыруды ұнататын.

Өсе келе үлкендерге деген құрметімнің өлшемі ретінде атамның көркем мінезі санамда орнықты. Қарттыққа жетсе де ақсақалдықтың салмағын көтере алмай жүргендерді көргенде, іштей қынжыламын.

Біздің ұрпақ қазақ болғанымызды кінә еткен кезеңде өмір сүрді: “бай — надан”, “би — алдаушы”, “қазақ мектебі — сауатсыздық” деген жалған түсініктер сананы улады. Бұл жалған идеология талай жанның табиғатын бұзып, бойындағы отын өшірді.

Өтірік көп қоғамда сабырдың да мағынасы өзгеріп кетеді екен: “айтқанға көн, айдағанға жүр” деген құлдық санаға айналады. Ал атам айтатын: “Сабыр түбі — сары алтын”.

Соғыстың ауыр жылдарында ел ішіне Кавказдан шешендерді, Еділ бойынан немістерді күштеп көшіріп әкелді. Жұрттың көңілі алай-дүлей: “жау” деген таңба басылған заман. Сол кезде атам жадап-жүдеген шешен отбасыларын үйіне кіргізіп, бірнеше күн тамақтандырғанын естідім. “Жоғарыдан сондай нұсқау бар” дегенге атам: “Жоғары жағың — бір Алла. Бәріміз Алланың алдында теңбіз”, — деп қаймықпай жауап берген екен.

Кейін әлгі шешендер алыс жолдан арнайы келіп, ауыр жылдары паналатқанын естіп, алғыс айтуға әрі Кавказға қонаққа шақыруға келгенін өз көзіммен көрдім.

Немістер келгенде де, атам “тілі, діні бөлек” деп шеттетпей, әбден титықтаған екі-үш балалы отбасын үйіне алған. “Фашистерді асырап отырсың” деген сөзге: “Бұлар фашист емес, адам баласы. Бұл бейбақтардың соғысқа қандай қатысы бар?”, — деп тоқтау айтқан.

Осы оқиғаларды ойласам, “Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп” деген Абай сөзіне жақындатқан тәрбиенің түп негізі — ата тәлімі екенін түсінемін.

Атам әңгімешіл еді. Сөздері таусылмайтын, түрленіп, нәрленіп, құнарланып отыратын. Ол кісінің кескін-келбеті де айрықша болатын: көп адам тура көзін тігіп қарай алмайтын.

Атам дүние салғанда мен он алты жаста едім. Бұл — әлі ойын баласының жасы. Атамды қазына деп бағалайтын кез емес екен. Оның үстіне соңғы жылдары ол кісі бізден жырақта тұрды, жиі көрісе алмадым. Қолында көбірек болғанымда, талай әңгімесін жаттап қалар ма едім деп өкінемін.

Ата мен немеренің жиі жолығып тұруы сабақтастық үшін аса қажет. Ынталы жасқа ата деген — телегей-теңіз ақпараттың ғана емес, мінездің де мектебі.

Есім атамның кемеңгерлігі кейде тосын ойынан да көрінетін. Бір жолы кеңестік идеология қызған шақта, басшылар бірін-бірі қаралап жатқан кезеңде ол кісі: “Бұл өкіметтің ғұмыры ұзаққа бармайды. Мен көрмеймін, сен шет жағасын көресің, ал мынау сол заманда өмір сүреді”, — деп әкемді де, мені де нұсқап айтқан.

Неге олай дейсіз деген сұраққа атамның жауабы нақты болған: “Басшылары бірін-бірі ғайбаттаған өкіметтің ғұмыры қысқа”.

Маған “көркем мінезді адам кім?” десе, ойланбастан: “Ол — менің атам” дер едім. Ата тәлімі — бір ғана отбасының емес, бүтін ұрпақтың жадын түзейтін мектеп. Сабақтастық жібі үзілмесе, елдің де іргесі бекем болады.