Қазақша рефераттар

Қожа Ахмет Яссауи кесенесі XIV ғасыр ескерткіші

Тарихи-мәдени ескерткіштер арқылы ұлттық тәрбие: сыныптан тыс жұмыстың мүмкіндіктері

Қазақстанда 25 мыңға жуық тарихи ескерткіш бар және олардың барлығы мемлекеттік қорғауға алынған. Соның ішінде Қожа Ахмет Ясауи кесенесі 2003 жылғы 5 шілдеде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді. Осындай тарихи-мәдени ескерткіштерді сыныптан тыс тәрбие жұмысында мақсатты түрде пайдалану оқушылардың ұлттық санасын қалыптастыруда, рухани-адамгершілік құндылықтарын нығайтуда айрықша маңызды.

Елбасы Н.Ә. Назарбаев Қожа Ахмет Ясауи мұрасының қазақтың рухани тарихындағы орнын атап көрсеткен: Ясауидің хикметтері рухани тарихымыздың ажырамас бөлігі болуы тиіс.

Негізгі нысан: Қожа Ахмет Ясауи кесенесі

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі — XIV ғасырдағы ортағасырлық сәулет өнерінің көрнекті ескерткіші. Бұл мұраны тәрбие жүйесіне енгізу оқушыны тарихи дерекпен жұмыс істеуге, елдік құндылықтарды ұғынуға және өткен мен бүгіннің сабақтастығын сезінуге бағыттайды.

Жеке жұмыс

Дерек жинау, мәтін оқу, күнделік жүргізу, рефлексия жазу арқылы жеке жауапкершілік қалыптасады.

Топтық жұмыс

Рөлдік тапсырмалар, пікірталас, жоспарлау, ортақ презентация арқылы ынтымақтастық дамиды.

Ұжымдық жұмыс

Экскурсия, конференция, сыныптық жоба, қабырға газеті сияқты ортақ іс-шаралар арқылы ұжымдық мәдениет нығаяды.

Сынып сағатын ұйымдастыру: дайындықтың тәрбиелік әлеуеті

Сынып сағатының нәтижелі өтуі алдын ала дайындыққа тікелей байланысты. Дайындық үдерісі оқушының ынтасын арттырып, жауапкершілігін күшейтеді және сезім мәдениетін тәрбиелейді. Тақырып жоспары таныстырылып, оқушыларға кесене туралы материалдар мен суреттер жинау сияқты тапсырмалар беріледі. Мұғалім бұл кезеңде оқушының қабілеті мен бейімін ескеріп, бағыт-бағдар беріп отырады.

Оқушының өздігінен ізденіс барысында атқаратын жұмыстары

  • Басылымдар мен кітаптардан деректерді жинақтап, жүйелейді.
  • Өздігінен жұмыс істеу дағдысы қалыптасып, сенімі күшейеді.
  • Қызығушылығы оянып, белсенділігі артады.
  • Жауапкершілік сезімі нығаяды.

Дайындықтың өзінде-ақ тәрбие жүреді: бұл — тұлға қалыптасуында тәрбиенің үздіксіз болатынын көрсететін маңызды қағида. Сынып сағатына оқушылардың күшімен кесененің суреті, сондай-ақ «Даналық кітабынан» (хикметтерден) үзінділер әзірленеді.

Сабақ мазмұны: тарихи тұлғалар, хронология және рухани құндылық

Кіріспе бөлімде кесененің ортағасырлық сәулет өнеріндегі орны, Түркістан қаласының мерейтойлық деңгейде аталып өтілуі секілді мәліметтер беріледі. Негізгі бөлімде оқушылар топтық және ұжымдық форматта жұмыс істейді: бір оқушы Әмір Темір туралы, екіншісі Ахмет Ясауи туралы, үшіншісі Яссы (Түркістан) қаласының тарихы туралы баяндайды. Мұнда тарихи-хронологиялық жүйелілік сақталып, тұлғалардың тарихтағы рөлі дәлелді түрде сипатталады.

Ой өзегі: парасаттылық пен ар алдындағы жауап

Ясауи хикметтерінде парасаттылық пен жауапкершілік — негізгі өзек. Парасаттылық Ясауи түсінігінде адамның жаратылысымен берілген ең асыл қазына ретінде танылады; адам әрқашан ар-ұяты алдында есеп беруге тиіс деген идея айқын көрінеді.

Кесененің құрылымы: оқу үшін көрнекі модель

Тәрбие сағатында сызба-кесте арқылы кесененің жоспарын көрсету мазмұнды нақтылайды және есте сақтауды жеңілдетеді. Кесене сегіз бөлімнен тұрады, әр бөлмеде қызметіне сай экспозиция жасақталған.

Сегіз негізгі бөлім

  1. 1.Қазандық (Жамағатхана)
  2. 2.Қабірхана (Көрханаға өтетін кеңістік)
  3. 3.Мешіт
  4. 4.Кітапхана
  5. 5.Үлкен Ақсарай
  6. 6.Кіші Ақсарай
  7. 7.Асхана
  8. 8.Құдықхана

Бөлмелердің тәрбиелік мазмұны

  • Қазандықта жеті түрлі бағалы металдан құйылған әйгілі қола Қазан орналасқан.
  • Мешіт бөлмесінде дәстүрлі жұма намазы оқылған.
  • Қазандықтағы есік Ахмет Ясауи мәңгілік тыныстаған Көрханаға бастайды — аса киелі орын.
  • Үлкен Ақсарай қазақ хандығы тұсында орда қызметін атқарған; Кіші Ақсарай — қонақ қабылдау орны.
  • Асханада хәлім дайындалып, мұқтаж жандарға таратылған; Құдықхана суы зиярат етушілерге қасиетті су ретінде ұсынылған.

Оқушы қандай білім мен дағды қалыптастырады?

  • Ескерткіштің қай кезеңде және кімге арналып тұрғызылғанын біледі.
  • Сәулет өнерінің салыну тәсілдеріне, құрылыс мәдениетіне назар аударады.
  • Тарихи тұлғаның еңбегін зерделеп, дерекпен жұмыс істеуді үйренеді.

Бұл нәтижелер оқушылардың тарихи танымын қалыптастырып, ұлттық тәрбие берудің мазмұнын нақты іспен толықтырады. Ескерткіштерді қасиетті мұра ретінде бағалау, қорғау және дәріптеу мәдениетін жүйелі түрде дамыту қажет.

Экскурсия, конференция, ойын: әсерді ұзақ сақтайтын тәсілдер

Алдын ала жасалған экскурсия маршруты бойынша оқушылар ескерткіштің орналасуын, салыну кезеңін, кімге арналып тұрғызылғанын зерттеп біледі. Бұл жерде уақыт пен ұрпақтар сабақтастығына ерекше мән беріледі. Сонымен бірге тарихи ескерткіштер туралы сынып сағаттарында, тарихи конференцияларда, танымдық ойындарда кеңінен әңгімелеу тиімді.

Жадта қалдырудың бір жолы: «Сынып жылнамасы»

Оқу жылы бойы жүргізілетін «Сынып жылнамасы» сынып өміріндегі маңызды оқиғаларды жинақтайды. Экскурсиялардан алған әсерлер, мұражайдағы байқалған құндылықтар, оқушының жеке ой-толғаныстары күнделікке түсіріліп отырса, тәрбиелік ықпал әлдеқайда тұрақты болады.

Күнделік

Мұражай мен тарихи орындардағы әсерлерді жүйелі жазу.

Фотоальбом

Кесене маңындағы фотосуреттерді жинақтап, визуалды архив жасау.

Қабырға газеті

Жиналған дерек пен әсерді сыныптық медиажобаға айналдыру.

Үйірме жұмысы: «Таным» бағыты арқылы құндылықты бекіту

Тарихи-мәдени ескерткіштерді тек тәрбие сағатында ғана емес, үйірме жұмыстарында да тиімді қолдануға болады. Мәселен, «Таным» интеллектуалдық үйірмесінің жоспарына Қазақстандағы сәулет өнері ескерткіштерінің тарихын және оларды сақтау-қорғау мәселелерін енгізу өзекті. Пікірталас, баяндама қорғау, зерттеу тапсырмалары оқушыны өз ойын дәлелдеуге, ұлттық құндылықтарды қастерлеуге үйретеді.

7-сыныпқа арналған үлгілік тақырыптық жоспар (іріктеме)

№ Тақырып Сағат
1 Кіріспе. Тараз қаласындағы сәулет өнері және тарихи тұлғалар ескерткіштері 1
2 Тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау туралы заңдар. «Мәдени мұра» бағдарламасы 2
4 Қарахан кесенесі және ол туралы аңыздар 1
7 Айша бибі кесенесі және ол туралы аңыздар 1
11 Бабаджа хатун кесенесі — сәулет өнерінің көрнекті ескерткіші 1
18 Тарихи мұраларға адалмыз ба? Пікірталас 1
22 Қарахан, Дәуітбек, Тектұрмас кесенелеріне экскурсия 2
23 Айша бибі, Бабаджа хатун ескерткіштеріне экскурсия 2
25 Қорытынды 1

Ескерту: толық жоспар мектептің мүмкіндігі мен аймақтық ерекшелікке қарай кеңейтіліп, 34 сағатқа жүйеленеді.

Жамбыл өңірінің әр тасы мен таңбасында тарих жатыр. Оқушыны туған өлкенің нақты нысандарымен таныстыру — патриоттық тәрбиенің табиғи әрі сенімді жолы.

Қорытынды: тарихи таным — ұлттық тәрбиенің өзегі

Мектеп мұғалімдерінің маңызды міндеттерінің бірі — «Мәдени мұра» бағыты аясында таным мен рухани құндылықтарды оқушы санасына жүйелі түрде сіңіру. Тарихи кесенелердің тарихын және сәулет өнерінің сырын меңгерту арқылы баланың көкірек көзі ашылып, имандылық пен адамгершілікке бастайтын ішкі мәдениеті қалыптасады.

Тарихи ескерткіштердің тәрбиелік мәні

  • Киелі орындарды, тарихи ескерткіштерді тану арқылы тарихи таным қалыптасады (салт-дәстүр, өнер, тұлғалар, аңыздар жүйесі).
  • Тарихи таным адамгершілікке, имандылыққа және отансүйгіштікке тәрбиелейді.
  • Ескерткіштің тұрғызылу себебін және оны салған тұлғаларды білу ұлттық мақтаныш сезімін күшейтіп, биік рух қалыптастыруға ықпал етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Әзірет Сұлтан мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі. Дайындаған: Рыскелдиев Т. — Түркістан, 2006. — 3 б.
  2. Әбенбаев С. Тәрбие теориясы мен әдістемесі. — Алматы: Дарын, 2004. — 199 б.
  3. Әмір Темір аманаты. — Шымкент: Жібек жолы, 2000. — 59 б.
  4. Түркістан тарихы мен мәдениеті. — Түркістан: Қазақ-түрік университеті, 2000. — 76 б.
  5. Әзірет Сұлтан. — Түркістан, 2005. — 7 б.
  6. Сынып жетекшісінің ережесі. «Сынып жетекшісі», №3, 2002. — 10 б.